Biologisch maar wel makkelijk

Hij had grote ambities met zijn biologische supermarkten, maar in zijn hart bleef hij een kleine winkelier die met zijn klanten praat.

Mensen konden stapelgek van hem worden. Altijd bruiste hij van de plannen en van tegenspraak wilde hij niets weten. Dan stonden er in de winkel ineens twee pallets vol olijven die hij in een vlaag van enthousiasme in Italië had ingekocht. Of hij beloofde een geitenboer op de Veluwe om tien procent van de kaas af te nemen, zonder te weten of hij die wel kwijt kon.

Maar vaak had hij het bij het rechte eind. Hij volgde liever zijn intuïtie dan marketingplannen. Als hij iets lekker vond, dan kon hij zijn klanten overtuigen. Wat hij niet lekker vond, verdween uit de winkel.

Het moest wel biologisch zijn: geen chemische middelen, geen kunstmest. Verder stelde hij geen beperkingen. "Ik hoor bij geen enkele groepering, noch antroposofisch, noch macrobiotisch noch ecologisch", zei hij in een interview. "Mijn klanten laat ik ook vrij. Wat de klanten willen, kunnen ze krijgen. Door onze neutrale houding hebben we de drempel verlaagd en nieuwe klanten de winkel in kunnen krijgen."

Die open houding wekte soms weerzin bij klanten die recht in de leer waren. Toen hij hoorde dat er biologische sigaretten bestonden, wilde hij die meteen gaan verkopen. Hij rookte zelf niet, maar wilde anderen dat recht niet ontzeggen.

De man die als zakenman begonnen was in een keldertje met schappen vol meel en andere droogwaren, dacht groot. In zijn droom zag Jos Kamphuys een lange keten van biologische winkels in Nederland. De naam EkoPlaza zou even vertrouwd moeten worden als die van gewone supermarkten. De consument wil gewoon goeie spullen hebben en daarmee af, vond hij. De mensen willen wel biologisch, maar ze gaan niet op zoek naar een rommelig winkeltje op een afgelegen hoek. Dus moeten er parkeerplaatsen zijn, ook al was hij geen liefhebber van auto's. Anders gaat het succes van natuurvoeding misschien aan onze neus voorbij, vond hij.

Het duurde even voordat de jonge Jos zijn draai gevonden had. Ook al was hij opgegroeid in Ede, ook daar stonden in de jaren zestig oude zekerheden op de helling. Zijn vader, die op kantoor werkte bij de ENKA (een voorloper van AKZO), was om te kunnen trouwen met zijn moeder, katholiek geworden. Hij werd zelfs veel fanatieker in het geloof dan zij. Toen hij stierf in 1964 verdween ook de religie uit huis.

Op school, eerst de mulo, later de havo, hadden autoritaire leraren de handen vol aan hem. Op z'n zestiende werd hij van school gestuurd omdat hij zijn grote bos krullen weigerde kort te knippen. Jos was anti-alles. Het kostte hem geen enkele moeite om afgekeurd te worden voor militaire dienst.

Hij zwierf graag in de natuur en hij was goed in het herkennen van vogels. De milieubeweging was in opkomst, aangespoord door het alarmerende rapport van de Club van Rome, die het somber inzag voor de planeet. Jos snuffelde aan allerlei groene clubjes, maar het was hem al te gauw te traag en te bureaucratisch. Hij deed alles liever zelf. Met zijn eerste handeltje in biologisch meel verdiende hij nauwelijks iets, en dat was ook niet nodig want hij woonde bij zijn moeder. Zijn enthousiasme voor biologische spullen bleek aanstekelijk. Hij was een goede verkoper.

Hij trok ook drie maanden liftend door Amerika. Dat land zou een bron van inspiratie blijven. Niet alleen door de uitgestrekte natuur, ook de ondernemingslust beviel hem. Later zou ook de grote schaal van Amerikaanse bedrijven hem aanspreken.

Terug in Ede huurde hij zes garages in het centrum en verbouwde die tot een winkel, 'De Kleingrutterij'. Toen zijn vriendin Greetje, die samen met hem eigenaar was van de winkel, in verwachting raakte, trouwde hij met haar in 1970. Zij werd gedreven door de antroposofische leer van Rudolf Steiner, maar Jos had daar niet zo veel mee op. Ideologieën konden hem weinig schelen, het ging hem om de praktijk, om daadkracht. Gewoon biologisch vond hij mooi genoeg. En het moest lekker zijn. Jos was geen scherpslijper maar een scherpe proever. Hij was bovendien veel te vrolijk voor verbeten discussies.

Het was hard werken in de winkel. Wat hij in het groot inkocht, moest afgewogen worden voor kleinere verpakkingen. En hij trok langs boeren in de omgeving om verse spullen te krijgen. Hij ging op zijn gevoel af: als hij vond dat een boer het goed aanpakte, was dat veel belangrijker dan etiketten en regels. Dan wilde hij ook een goede prijs betalen, hij vond dat ook in zijn eigen belang. Met die houding kreeg hij veel gedaan bij leveranciers. Ook zijn klanten betaalden een 'eerlijke' prijs. Bij hem geen prijzen als 2,49, maar gewoon 2,50. De klant is toch niet gek, meende hij.

Hij had verscheidene winkels in Ede en Veenendaal en bovendien adviseerde hij collega-winkelers in andere plaatsen. "Ik zie bij collega's vaak dat spullen er niet goed bijstaan", zei hij. "Ze durven ook geen risico's te nemen en stoppen meer energie in discussies over allerlei principiële zaken."

Jos nam een heel groot risico toen hij in 1990 een grote maar failliete natuurvoedingswinkel overnam aan de Amsterdamse Weteringschans. Alles moest daar anders, vond hij. Het personeel keek wantrouwend toe, maar was al gauw voor hem gewonnen toen bleek dat hij zelf de handen uit de mouwen stak. Hij sloot zich aan bij een inkooporganisatie om de prijzen te kunnen verlagen.

Ook in zijn persoonlijk leven was alles anders geworden. Zijn huwelijk met Greetje was ontbonden en zijn beide zoons woonden bij haar. Hij woonde alleen boven de Amsterdamse winkel. Daar vond hij een nieuwe liefde, Heleen, een personeelslid.

De Amsterdamse winkel had succes. Het werd een van de grootste biologische winkels van het land. Toch raakte hij diep teleurgesteld: een medewerker fraudeerde met de computer grote bedragen bij elkaar. Dat kon Jos niet begrijpen. Zo'n alles verterende geldzucht was hem vreemd. Soms had hij veel geld gehad, soms was hij arm geweest. Maar geld was niet zijn drijfveer.

Later, toen hij zijn droom van een keten van biologische supermarkten begon te verwezenlijken, stuitte hij weer op de macht van het geld. Nu hij zaken deed in het groot, kwam hij een ander type mensen tegen. Hij moest voortdurend op zijn hoede zijn. Als kleine winkelier had hij op basis van wederzijds vertrouwen gewerkt, nu moest hij op de kleine lettertjes letten.

De financiële crisis van 2008 maakte het allemaal nog erger. De bank had hem als een held ontvangen toen hij in Alkmaar en Bussum zijn eerste EkoPlaza-supermarkten oprichtte. Maar toen hij in Den Haag een pand huurde sloeg de sfeer om. Hij kreeg geen cent meer los.

Hij heeft momenten gehad dat hij zich wilde terugtrekken op zijn lieflijke boerderijtje in Lunteren. Maar de ideeën bleven opborrelen in zijn hoofd en hij ging door.

Met een groothandel die ook winkels exploiteert, vond hij een uitweg. De EkoPlaza-formule werd uitbesteed aan zelfstandige winkeliers. Zo zou er toch een keten kunnen groeien. Hij hoopte dat er eind dit jaar honderd EkoPlaza's zouden zijn.

Dat zijn zoons Bas en Floris en zijn vrouw Heleen zijn werk zouden voortzetten, was een troost voor hem toen er twee jaar geleden darmkanker bij hem werd gevonden. Zo lang als hij kon bleef hij werken. Als een kleine winkelier bleef hij met de klanten praten, via nieuwsbrieven. Toen het krakend hard vroor in het land, verdedigde hij de komst van sperziebonen uit het verre Egypte. Sinaasappelen en bananen vinden we ook de gewoonste zaak van de wereld, betoogde hij. "In het verre buitenland zijn prachtige biologische bedrijven die dankzij de verkoop in onder andere Nederland een goed bestaan hebben terwijl ze in hun omgeving weer inspirerend werken op andere bedrijven. De lokale bevolking profiteert dan volop mee."

Jos Kamphuys ten voeten uit. Geen ideologie, maar praktische samenwerking.

Jos Kamphuys werd geboren op 25 april 1952 in Ede. Hij overleed op 16 maart 2011 in Lunteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden