Bin Ladens dood, een therapeutisch verhaal

null Beeld reuters
Beeld reuters

Is de uitschakeling van Osama bin Laden een historische overwinning of enkel een aanleiding om de beeldvorming weer eens in een andere richting te buigen?

Vanaf de eerste berichten over de door Amerikaanse eenheden gedode terroristenleider Osama bin Laden, was in veel commentaren de beeldvorming het onderwerp. Ook in Trouw werd de dood van Bin Laden in die termen geanalyseerd, want 'in de Verenigde Staten is politiek steeds meer een zaak van verhalen geworden'. Is de dood van de terroristenleider enkel een verhaal?

Grahame Lock, hoogleraar wijsbegeerte van de managementwetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen: "Ja, en het is nog een slecht verhaal ook. Het is een theaterstuk, geënsceneerd door de Amerikanen, met een postmoderne draai: het wereldpubliek mocht niet de sleutelscène zelf bekijken, maar enkel de hooggeplaatste toeschouwers die dat dubieuze voorrecht wél hadden. President Obama, minister Clinton en hun medewerkers, die zittend op de eerste rij van hun bioscoop aan de andere kant van de wereld de sluipmoord in realtime mochten waarnemen.

"Op het moment van zijn gewelddadige dood was Osama bin Laden al een has-been. Als recente verslagen over hem en zijn tanende organisatie kloppen, stelde hij weinig meer voor. Zijn dood was dus geen historische gebeurtenis, maar een voetnootje in een verhaal dat ooit wel een enorme globale betekenis had."

Paul van Tongeren, dit jaar fellow in residence aan het NIAS in Wassenaar: "Dat lijkt me een valse tegenstelling: 'historische gebeurtenis' tegenover 'verhaal'. Het is niet of-of, maar en-en: er zijn geen grote gebeurtenissen zonder verhalen daarover.

"Natuurlijk betekent dat niet dat je door verhalen te vertellen een gebeurtenis zonder meer groot kunt maken. Het huwelijk van prins William en zijn Kate of het Eurovisiesongfestival worden geen grote gebeurtenissen, ondanks alle verhalen daarover. Die verhalen werken namelijk niet door, maar zijn snel vervluchtigd en vergeten.

"Maar de aanslagen van 11 september 2001 zouden niet de gebeurtenis geworden zijn die ze nu zijn, zonder de verhalen die de media en de Amerikaanse politici onder Bush erover hebben verteld. Door die verhalen is het een gebeurtenis geworden die de wereld heeft veranderd: de onveiligheid in de wereld is erdoor toegenomen en er is een nieuwe tweedeling ontstaan, het Westen tegenover de islam."

Lock: "Dat klopt. Vanwege de Amerikaanse repliek op 11 september - gesteund door alle Europese regeringen - ging het goed mis met de politiek van de westerse mogendheden. Ook dat weten we inmiddels: de bushificatie van ons dagelijks sociaal leven is allang een feit. Bovendien leidde deze catastrofale politiek tot een destabilisatie van de relaties met de Arabische en islamitische wereld - wellicht precies wat Bin Laden voor ogen had.

"Economisch beschouwd was het belangrijkste resultaat van de aanslag op de Twin Towers de enorme groei van een antiterreur-bureaucratie en -industrie. Banen en winst alom.

"Bush' opvolger Barack Obama is als president wellicht een pijnlijk fenomeen, in de ogen en oren van Europeanen - zijn retoriek is een slechte en oppervlakkige kopie van die van echt begaafde sprekers zoals Roosevelt. Maar ook dat kan de meeste Amerikaanse burgers niets schelen. 'Een grootse militaire operatie, een van de grootste in de geschiedenis van onze natie', sprak Obama. Zo spreken Amerikaanse politici nu eenmaal. Iedere week gebeurt er iets van 'historisch belang'. Alleen: de dood van de has-been Osama was dat niet."

Van Tongeren: "Dat de winst van de operatie in militair-strategische zin inderdaad betrekkelijk lijkt, neemt volgens mij niet weg dat de betekenis van de operatie groot kan zijn. En dan doel ik op de symbolische waarde. Die waarde ontstaat in de verhalen die er over deze gebeurtenis verteld worden. Dat schept overigens ook een verplichting aan verhalenvertellers - zoals politici en journalisten. In plaats van alleen maar te vertellen hoe schokkend het was, en de vraag te stellen of er wel of niet een foto moet vrijkomen, moeten we ook vertellen welke betekenis deze gebeurtenis kan hebben, om daarmee als het ware die betekenis te doen gebeuren."

Lock
: "Iets anders zit er niet op, want inhoudelijk stelt het allemaal weinig voor. Bin Laden was geen klassieke vrijheidsstrijder, maar een celebrity-terrorist. Hij had geen uitgewerkte ideologie. Zijn denken lag helemaal in de lijn van de westerse, postmoderne mode - inclusief zijn kritiek op de VS vanwege het niet ondertekenen van het Kyoto-protocol. Zijn dood is geen historische gebeurtenis, maar een met veel tamtam verkocht verhaal."

Van Tongeren: "Dat lijkt me dus een schijntegenstelling. Volgens mij kan het eigenlijk nooit anders zijn: gebeurtenissen zijn verweven met de verhalen die wij erover vertellen. Ik zou er niet zo ver in gaan als de filosoof Baudrillard, die de gebeurtenis helemaal laat verdwijnen in het verhaal. Maar in minder extreme vorm is het een heel oude gedachte. In de Griekse Oudheid bestond al de uitspraak: zonder de dichters gebeurt er niets. Met andere woorden: je kunt nog zo'n heldhaftige actie hebben uitgevoerd in welke oorlog dan ook, maar als de dichters er later niet over zingen, dan is het niet gebeurd."

Lock: "In dit geval wordt een gespeelde laatste scène in een operette opgeblazen tot een mijlpaal in de geschiedenis. Is dat niet kwalijk?"

Van Tongeren: "Daarmee ga je opnieuw uit van die valse tegenstelling tussen gebeurtenis en verhaal, feit en interpretatie. Je kunt niet zeggen dat de feiten de werkelijkheid zijn en de verhalen slechts schijn. Een puur feit bestaat niet. De werkelijkheid is de manier waarop feit en interpretatie in elkaar grijpen. Er is geen feit zonder een weefsel aan interpretaties. En interpretaties werken altijd ook door in de werkelijkheid. Ook de moord op Bin Laden was niet mogelijk zonder alle verhalen die er over hem verteld zijn, en die moord zal zelf weer nieuwe verhalen oproepen en daardoor gevolgen krijgen. De vraag is niet of we verhalen moeten vertellen, maar welke verhalen we moeten vertellen, welke interpretatie we aan een gebeurtenis moeten geven.

"Om te doen alsof er een puur feit zou kunnen bestaan, moet je jezelf wegdenken. En dat is gevaarlijk. Want in een werkelijkheid waaruit je jezelf hebt weggedacht, sta je machteloos en kun je niets meer uitrichten. Nu kunnen de verhalenvertellers er misschien aan bijdragen dat de betekenis er een van verzoening wordt in plaats van voortgaande vergelding."

Lock: "De moraal van het verhaal zal wellicht de therapeutische waarde zijn. De Amerikanen spreken van de moord op de vreselijke Osama bin Laden - er moest uiteindelijk closure komen in de verwerking van het trauma van 11 september. De Verenigde Staten zijn sowieso het land van de psychiaters en de psychoanalytici. Politieke leiders spelen de rol van zielzorgers."

Van Tongeren: "Het is te hopen dat ze verhalen gaan vertellen die de samenleving gezonder maken; tot nu toe hebben hun verhalen haar zieker gemaakt."

undefined

Grahame Lock. © Trouw Beeld
Grahame Lock. © Trouw
Paul van Tongeren © Trouw Beeld
Paul van Tongeren © Trouw
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden