Bikkel Barentsz op Terschelling

Hoewel het helemaal niet zeker is dat Willem Barentsz op Terschelling geboren werd, wordt zijn naam overal genoemd. Eén ding is zeker: de Brandaris was het laatste dat hij van zijn vaderland zag, toen hij vertrok op zijn beruchte poolreis.

De historische sensatie begint al voor de veerboot afbuigt richting Terschelling. Hier heeft Willem Barentsz in mei 1596 met zijn schip liggen wachten op de juiste wind. Vanaf het Vlie zou hij uitvaren voor zijn roemruchte tocht die strandde op Nova Zembla. De oudste vuurtoren van Nederland was net twee jaar klaar toen Barentsz vertrok. Met de Brandaris op zijn netvlies voer hij uit, Jacob van Heemskerck aan het roer. Deze poging om via noordoostelijke zeeën een ijsvrije route naar China te vinden liep jammerlijk vast in het pakijs ten noorden van Siberië. Op het eiland Nova Zembla bouwden de zeventien gestrande schepelingen hun Behouden Huis. Daar zochten ze warmte en veiligheid, vechtend tegen afschrikwekkende temperaturen, ijsberen en scheurbuik. Een beetje vitamine c haalden ze uit poolvossenvlees.

De veerboot meert aan op de Willem Barentszkade. Dat is niet de enige verwijzing naar de cartograaf en Amsterdamse poorter die vermoedelijk op Terschelling geboren werd. Er is ook een straat die zijn naam draagt. Langs de Waddenzee een groot gebouw: het Maritiem Instituut Willem Barentsz. Voor de zeevaartschool staan glazen platen met tekeningen: de verbeelding van de overwintering door bemanningslid Gerrit de Veer. Dankzij zijn reisjournaal kon de overlevingstocht op Nova Zembla in ons collectieve geheugen worden opgenomen.

De studenten die worden opgeleid voor de grote vaart wonen in het internaatsgebouw verderop langs de dijk. Eén van hen staat in zijn t-shirt op het balkon, in de oostenwind. Je moet wel een bikkel zijn om het varen over de wereldzeeën te ambiëren. Of je moet gedreven worden door de wil om buiten de gebaande paden te treden. Gewone stervelingen smeren hier nog even wat extra vet op de neus.

De route gaat verder achter de dijk bij het gehucht Kinnum. Langs de eilander hoofdweg staat het 'Stryper Wyfke' die brandschattende Engelse soldaten in 1666 verjaagd zou hebben. Ze gaf een onheilspellend antwoord op hun vraag wie dat toch waren, daar verderop. "Ze staan er bij honderden maar liggen er bij duizenden", zou ze gezegd hebben. Daarop namen de Engelsen de benen. Maar de cryptische woorden van deze vrouw sloegen op de graven en grafstenen op het Stryper kerkhof.

Verderop zit 'Willem Barentsz' met een landkaart in zijn hand en restanten van een meetinstrument in de andere. Het beeld typeert hem. Barentsz bracht nog onbekende kusten in kaart, bijvoorbeeld in zijn atlas van de Middellandse Zee.

De Portugezen en Spanjaarden beheersten in die tijd de zuidelijke vaarroute rond Kaap de Goede Hoop. Dat gaf gedonder en dus was het uitzoeken van een noordelijke route interessant. Na twee eerdere pogingen was collega-cartograaf Plancius de drijvende kracht achter deze derde noordelijke expeditie. Barentsz was daarvan feitelijk de wetenschappelijk leider. Hij ontdekte Bereneiland (dat hij Veere eiland noemde) en 'het Nieuwe Land' dat nu Spitsbergen heet. Barentsburg en Barentszeiland refereren daar nog aan 'onze' ontdekkingsreiziger en ook de Barentszzee draagt zijn naam. De Nederlandse commerciële walvisvaart kreeg na deze ontdekkingen overigens een stevige impuls.

Aan Formerum-Zuid ligt de Willem Barentszhoeve. Volgens de overlevering zou Barentsz rond 1555 op deze plek geboren zijn. Zeker is dat niet. Wat we weten over de Terschellinger herkomst van Barentsz is indirect bewijs. Maar zo gaat het wel vaker bij historische speurtochten.

Een stuk verder ligt de Midslander ijsbaan er nog redelijk warmpjes bij. De lokale ijsclub Nova Zembla hoeft nog geen wedstrijden te organiseren, evenmin als de clubleden van Willem Barentsz in Hoorn. Misschien kunnen de leden van de Noordpool in West-Terschelling binnenkort weer schaatsen op het duinmeertje Doodemanskisten.

Aan dit watertje is een legende verbonden. Een prinses zou hier verdronken zeelieden begraven hebben. Was een laatste rustplaats ook voor Willem Barentsz weggelegd of kreeg hij een zeemansgraf? We weten alleen dat hij al ziek was toen de veertien overgebleven lotgenoten op 13 juni 1597 in twee open sloepen wegvoeren van Nova Zembla. Barentsz stierf na een week. Het Zeeliedenmonument in West staat er voor alle zeevarende Terschellingers die nooit meer voet aan wal zetten. De meesten van hen bleven anoniem.

Aandacht voor Nova Zembla
Sinds donderdag draait 'Nova Zembla' in de Nederlandse bioscopen. Deze 3D-film is geïnspireerd op de historische expeditie van Willem Barentsz in 1596-1597. De filmmakers hebben tijdens hun vooronderzoek gebruik gemaakt van voorwerpen, die in 1871 bij toeval door de Noorse robbenjager Carlsen op Nova Zembla ontdekt zijn. Via een aankoop door de Nederlandse staat zijn deze overblijfselen in het Amsterdamse Rijksmuseum gearchiveerd. Een selectie van de 75 handelsgoederen, persoonlijke bezittingen, wapens en gereedschappen wordt tot 27 februari 2012 tentoongesteld. Bijzonder in de collectie is het cedelken, het laatste briefje van Barentsz en Van Heemskerck. Bijna drie eeuwen lag het opgerold in een kruithoorn in de schoorsteen van het Behouden Huis. Illustraties van Gerrit de Veer zijn ook te zien. De Britse kunstenares Siân Bowen liet zich inspireren tot een aanvullende expositie door deze historisch geworden reis en voorwerpen. In het weekend en de vakanties kunnen kinderen een Nova Zembla-belevenis meemaken. Meer daarover op www.rijksmuseum.nl.

Het hoofdverhaal van jeugdblad Donald Duck nummer 50 heet 'Het geheim van Nova Zembla'. Daarin gaat Dagobert op zoek naar een schat. Zie voor een permanente kleine tentoonstelling en replica van 't Behouden Huys het gelijknamige museum aan de Commandeurstraat 30-32, West-Terschelling, www.behouden-huys.nl. In Harlingen wordt een replica gebouwd van Barentsz' schip. Meer info: www.dewillembarentsz.nl

Waarom doen?
Vanwege de film en de tentoonstellingen staat Willem Barentsz weer volop in de belangstelling. Tijd voor een bezoek aan zijn vermoedelijke geboorteplaats.

Route
De rondwandeling vanaf de haven in West-Terschelling voert aan de zuidkant langs Waddenzee en dorpen. Terug gaat de route langs en door duin, bos en over de Landerumerheide. Bij de VVV in West-Terschelling zijn wandelkaarten en informatie over de route te verkrijgen.

Vervoer
Voor vertrektijden van de veerdienst tussen Harlingen en West-Terschelling zie www.rederij-doeksen.nl. Er is een snelle en een langzame, maar goedkopere, boot.

Horeca
In West-Terschelling, Midsland en Formerum zijn diverse horecagelegenheden te vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden