Bijzonder onderwijs / Witter dan wit

Nu een 'systematische controle op het islamitisch godsdienstonderwijs' is aangekondigd, opent D66 opnieuw de aanval op de privileges van het bijzonder onderwijs. Alle scholen moeten alle leerlingen accepteren, zei lijsttrekker Thom de Graaf zondag in 'Het Buitenhof'. Een hint naar bijzondere scholen, die vaker 'wit' zijn.

door Paul-Kleis Jager

De wijk Veldhuizen in Ede was na de aanslag op de Twin Towers het toneel van een spraakmakend feestje van Marokkaanse hangjongeren ter ere van Bin Laden. Nu broeit er opnieuw een multicultureel conflict, maar dan onderhuids: de openbare school De Delta vindt dat de christelijke buren te weinig allochtone leerlingen voor hun rekening nemen.

De openbare Deltaschool heeft 82 procent allochtone leerlingen, de protestants christelijke scholen Prins Floris, Prins Constantijn en De Dillenburg hebben beduidend minder Marokkaanse en Turkse leerlingen of kinderen uit het asielzoekerscentrum. Dat geldt ook voor de katholieke scholen Toon Hermans en Godfried Bomans.

Op de Delta wijzen beschuldigende vingers richting bijzonder onderwijs: de pc scholen zouden niet meer dan 15 procent allochtone leerlingen per groep toelaten. Volgens Henk Slabbekoorn, directeur van de 16 scholen in Ede en omgeving van het Christelijk Nationaal Schoolonderwijs (CNS), ligt het net ietsje anders.

Die 15 procent klopt, maar dit cijfer heeft alleen betrekking op het aantal kinderen dat van huis uit geen Nederlands spreekt, zegt Slabbekoorn. ,,Meer kan een leerkracht niet aan, vinden wij. Kinderen van wie de ouders wel de taal spreken, zijn altijd welkom. Kijk maar naar de Dillenburg, die heeft 30 procent allochtone leerlingen.''

De werkelijke reden voor het verzwarten van de Delta is dan ook niet het beleid van het CNS, weet Slabbekoorn zeker. ,,Allochtone ouders komen nou eenmaal minder vaak bij ons, dat kan ik niet helpen. Ze kiezen voor de scholen die het dichtstbij zijn. De Floris en de Constantijn staan aan de rand van Veldhuizen, de Dillenburg en Delta staan midden in de flatwijk Veldhuizen A, waar een concentratie is van allochtonen.''

En dat de witte ouders de Delta nu te zwart vinden, mag het gemeentebestuur zichzelf ook kwalijk nemen, voegt Slabbekoorn daar nog aan toe. De Delta moest alle leerlingen opvangen van een andere zwarte openbare school in de buurt die dicht moest omdat die door het vertrek van witte kinderen onder de opheffingsnorm zakte. ,,Resultaat is dat er voor het openbaar onderwijs nu minder te verdelen valt.''

Goed, een openbare school mág niet eens nadenken over de vraag wat precies een 'verantwoord percentage' is, geeft Slabbekoorn toe. Openbaar onderwijs is namelijk ten alle tijde algemeen toegankelijk. ,,Maar uiteindelijk weigeren wij niemand, en daar gaat het om. Het is, in de zes maanden dat ik hier zit, één keer gebeurd dat in een groep op een van onze scholen in Veldhuizen de grens werd bereikt. Deze ouders zijn doorverwezen naar een andere CNS-school in een andere buurt.''

Een keihard bewijs voor de stelling dat het bijzonder onderwijs de onderwijsvrijheid misbruikt om de openbare buren een maatschappelijk vraagstuk op te laten lossen, levert het door D66 veel aangehaalde Ede dus niet. Toch zit er iets niet helemaal lekker.

Het aantal allochtonen is weliswaar gelijk verdeeld over bijzondere scholen en openbare. Maar er zijn nu eenmaal wel minder openbare scholen (een derde van het basisscholenbestand is openbaar, twee derde is bijzonder) en dus hebben de openbaren het relatief gesproken zwaarder.

Bijzondere scholen in wijken waar naar verhouding weinig allochtonen wonen de kaarten etnisch geproken nog niet geschud zijn (in Veldhuizen is 11 procent van de bevolking allochtoon), kunnen op subtiele wijze 'de zaak hanteerbaar' houden zoals Slabbekoorn het uitdrukt. De recente onderwijsgeschiedenis heeft keer op keer aangetoond dat openbare scholen vrijwel altijd het eerst zwart werden. De bijzondere scholen volgden als bleek dat hun wijk onontkoombaar een migrantenbuurt was geworden.

Een mooi voorbeeld is de Utrechtse wijk Kanaleneiland, waar in de jaren tachtig eerst het openbare Herman van der Vlist College een zwarte school werd. Toen de wijk steeds verder verkleurde, volgde het aan de overkant van de weg gelegen katholieke Niels Stensen College. Een paar jaar geleden liet de rector van deze school weten dat zijn school maar beter dicht kon, onder meer omdat hij vond dat spreiding allochtone kinderen meer kansen biedt.

Harmien Bakker, nu directeur van een basisschool in Rijsenhout, maakte het mee in Haarlem. Zij hield de deur op de Delftwijkschool nooit dicht voor 'kinderen met een andere moedertaal', lastige kinderen of kinderen met een leerprobleem. En daarom veranderde de Delftwijk tussen 1994 en 2000 van een buurtschool in een steeds kleiner wordende zwarte school. ,,De laatste jaren begon de witte middenklasse ons te mijden, gevolgd door laten we zeggen de autochtone arbeidersmilieus.''

Met de Delftwijkschool liep het goed af, want er werd een (witte) fusiepartner gevonden. Maar meestal moet een school er maar het beste van zien te maken. Daar krijgen ze ook extra geld voor, wat het voor omringende scholen weer eenvoudiger maakt ouders eventueel door te verwijzen: de 'expertise' voor het onderwijs aan allochtonen bevindt zich immers bij de zwarte school.

Maar ook bijzondere scholen kunnen daar aardige verhalen over vertellen. Jan-Willem Heinen bijvoorbeeld, die de kleine Rehoboth-school (130) in het Gelderse Doorwerth leidt. Enkele tientallen kinderen komen uit een Marokkaans, Turkse of asielzoekersgezin. Enkele jaren geleden kreeg Heinen twee kinderen uit Sri Lanka, die op de interconfessionele school van het dorp het advies kregen naar een andere school uit te kijken. De directeur van de volledig witte school vond dat zijn school de twee niet aankon. Hij kreeg immers als witte school geen extra geld voor leerkrachten om de (volgens hem Filippijnse) leerlingen te helpen. Heinen gaf hem een tip: laat meer allochtonen toe, dan komt dat geld vanzelf wel.

Het is volgens Heinen niet terecht om aan apartheid te denken bij het beleid van het bijzonder onderwijs. Veel islamitische ouders zullen het bijzonder onderwijs toch ook wel vaak uit de weg zijn gegaan omdat ze de voorkeur geven aan neutraal onderwijs in plaats van een christelijke school, vermoedt hij. Bovendien is er veel te zeggen voor het beleid van het Edese CNS waar ook zijn school bij hoort, om niet meer dan 15 procent anderstalige kinderen aan te nemen: ,,Als je echt integratie nastreeft, moet je kinderen een onderdompeling in de Nederlandse cultuur bieden. Ik geloof absoluut niet in een of andere multiculturele smeltkroes-theorie en in die zin ben ik ook zeer voor spreidingsbeleid, in het hele onderwijs.''

Opmerkelijk is dat de migranten zelf niet erg bezig zijn met de kwestie. Vorig jaar kwamen weliswaar drie Turkse moeders uit Deventer in opstand. Zij dwongen de sluiting af van hun eigen school in de Rivierenwijk, waar op het plein vooral Turks werd gesproken. Zij plaatsten hun kinderen op de witte hoofdvestiging, maar hun voorbeeld kreeg geen navolging. Allochtone ouders die heel bewust kiezen voor een school met meer Nederlandse kinderen zijn er natuurlijk wel, maar zij brengen geen verschuivingen teweeg.

,,Voor allochtone ouders hoeft het vaak niet zo nodig, die willen een vertrouwde omgeving. Daarin verschillen ze natuurlijk ook niet van autochtonen'', zegt oud- schooldirecteur Henk Buschenhenke. Buschenhenke publiceerde onlangs een rapport over het spreidingsbeleid dat Amerfoort nu twee jaar voert: de gemeente boekte hiermee, net als trouwens Driebergen, Zaanstad en Tiel niet veel resultaat. Niet omdat het bijzonder onderwijs obstructie pleegt, maar vooral omdat ouders -ook de allochtonen- zich niet laten sturen. ,,De witte school denkt: als ik een paar plaatsen voor allochtonen reserveer, komen ze dan ook echt? Dat blijkt vaak niet het geval. En een zwarte school denkt net zo: wij kunnen wel 'op slot' gaan voor allochtone ouders, maar krijg ik er wel witte kinderen voor in de plaats?''

Bovendien wíl een van de vier zwarte scholen in Amersfoort niet eens gemengd worden. Buschenhenke twijfelt zelf ook weleens aan het nut van spreiding. Maatschappelijk gesproken is hij erg voor. Maar er zit nu eenmaal wel iets in het argument om allochtone kinderen te laten profiteren van de expertise die een school heeft: ,,Zwarte scholen hoeven niet slecht te zijn, de didactiek houdt rekening met kinderen die grote achterstanden hebben, ze hebben daar vaak veel ervaring mee.''

Precies om die reden doen de meeste gemeenten niet aan spreiding. Zoals in Tilburg, waar het in de gemeenteraad wel aan de orde is geweest. Tiel, Amersfoort en Gouda werden bekeken. Het kost veel energie en het levert te weinig op, zo luidde de conclusie. ,,Wij ervaren het hier eigenlijk niet als probleem'', zegt hoofd onderwijs H. Boer. De gemeente wil hier 'inzetten op kwaliteitsverbetering' en verwacht veel van het 'onderwijskansenplan' van staatssecretaris Adelmund (onderwijs).

Kortzichtig, vindt de Nijmeegse onderwijssocioloog Paul Jungbluth. Beleidsmakers die hun vizier liever richten op kwaliteitsbeleid dan op het controversiële en moeizame leerlingspreiden horen zijn boodschap liever niet: onderwijs op een school met veel leerlingen uit lagere sociale milieus verschraalt haast onherroepelijk.

In die milieus -welke kleur ze ook hebben- zijn de voorwaarden om te leren nu eenmaal minder gunstig. De prestaties vallen op achterstandsscholen per definitie lager uit, ook al zou een achterstandsschool in kwaliteit gelijk zijn aan alle andere. Er zijn helaas, aldus Jungbluth, aanwijzingen dat dit laatste niet het geval is: een school met veel 'zwakpresteerders' legt minder nadruk op doorstroming naar het havo-vwo, ook bij potentiële slimmerds. Segregatie zet zich dus door in het leerplan: de kans is groot dat aan het eind van groep 8 delen van de leerstof helemaal niet of nauwelijks aan de orde zijn geweest.

En dan is er nog een ander argument voor gemengd onderwijs. ,,We hebben achterstand teruggebracht tot een taalprobleem, maar er zit ontzettend veel meer aan vast'', zegt Bakker die twee jaar geleden in een brief aan de gemeente en de Tweede Kamer uitlegde dat een zwarte school 'het toekomstperspectief' van leerlingen verslechtert. Op een zwarte school komen kinderen te weinig in contact met de heersende Nederlandse codes. Zo is het hier bijzonder wanneer je bij onenigheid niet meteen vreselijk gaat schelden. ,,Zoiets moet je leren, en dat gaat beter met kinderen in de klas die dat wel van huis uit mee krijgen.''

,,Een Somalisch jongetje stuurde mij een keer een kerstkaart, en dat vond ik echt fantastisch. Hij had begrepen dat zoiets hier telt. Hij zei me ook een keer dat hij het zo belangrijk vond Nederlandse vriendjes te hebben.'' En wie dit allemaal maar tuttige middenklasse-praat vindt, adviseert Bakker eens naar schoolkeuze van de sociale stijgers onder de allochtonen te kijken. ,,Zij sturen hun kinderen minimaal naar een gemengde school.''

Gemengd golfje in de Randstad

Amsterdam, Rotterdam en Utrecht hebben zwarte scholen die door ouders die hun bezwaren opzijzetten weer wit kleuren. Ze staan in migrantenbuurten zoals het Utrechtse Lombok of het Amsterdamse Westerpark die dankzij opknapbeurten en nieuwbouwprojecten een bemiddelde witte middenklasse aantrokken.

Lisa (4) gaat sinds een half jaar naar de openbare Vierambachtschool in het Rotterdamse Delfshaven. Dat is niet om ideologische of politieke redenen, zegt haar vader Henry Nankman. Nankman vindt dat zijn dochter 'gewoon naar de school in de buurt moet kunnen'. Alleen was deze volledig zwart. Nankman: ,,En nou vinden we dat Lisa ook met buitenlandse kinderen moet omgaan, maar niet op een school waar zij het enige witte kindje is.''

,,Je wilt je kind toch je eigen Nederlandse cultuur meegeven, ook op school'', zegt Nankman. ,,Bovendien heeft een zwarte school veel kinderen met een achterstand, en dat schrikt ook af.'' Daarom mobiliseerde Nankman vorig jaar met zijn partner andere witte ouders in de buurt, zodat Lisa niet alleen hoefde. Die actie is een succes, want inmiddels is een kwart van de kleuters in groep 1 en groep 2 autochtoon.

Over twee jaar heeft de school een groep 3 die 'in evenwicht' is, verwacht de directeur. Uiteindelijk moet de Vierambacht een echt gemengde school worden.

Nankman woont in een deel van Rotterdam dat wordt aangeduid met 'de lanen'. Hier doorkruisen de sjieke Heemraadsingel en de Mathenesserlaan de achterstandswijk Delfshaven. Misschien dat witte Rotterdammers hier graag olijven en fèta kopen in een Turkse zaak, maar daarmee houdt de multiculturele ontmoeting meestal op. Op de crèche waar Nankman - multimedia vormgever - met andere ouders de mogelijke basisscholen van hun kroost besprak, ging het alleen over witte scholen die op behoorlijke fietsafstand liggen.

,,Ook voor ons sprak het bijna vanzelf dat Lisa naar een van die scholen zou gaan. Maar dat vonden we bij nader inzien toch gek. Ze moet toch ook iets leren over de maatschappij waar ze in komt? Het gaat op een school niet alleen om sommetjes maken of spellen.''

Of het met dat laatste goed zit, wordt trouwens wel in de gaten gehouden door de witte ouders van de Vierambacht. Een 'reflectiegroep' van vaders en moeders zit er volgens Nankman bovenop' om er op toe te zien of de beloofde 'differentiatie' van de lesstof (lesgeven op verschillende niveaus) van de grond komt. Culturele problemen komen hier ook aan bod: hoe gaan de leerkrachten bijvoorbeeld om met islamitische en Antilliaanse machojongetjes die zich tegen meisjes vervelend gedragen?

De Westerparkschool in Amsterdam is inmiddels hard op weg een witte school te worden. In 1993 arriveerde hier de eerste autochtone ouder, nu bestaat de school voor 70 procent uit autochtone kinderen. En dat, erkent interim-directeur Ab Visser, trekt natuurlijk alleen maar meer witte ouders aan: ,,Die komen hun kinderen al na de eerste verjaardag opgeven.'' Om gemengd te blijven - iets wat ook de Rotterdamse Pijlerschool op de kop van Zuid nastreeft - zal Visser dus 'sturend' op moet treden bij inschrijvingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden