Bijna Pasen, tijd voor nieuwe heilige olie

Na een jaar van dopen, zalven en wijden, verversen katholieken wereldwijd met Pasen hun heilige oliën. De oude olie wordt verbrand, ook in het bisdom Groningen-Leeuwarden.

Katholieken verversen wereldwijd voor Pasen hun heilige oliën. Om de verschillende soorten uit elkaar te houden staat er vaak SC, OC en OI op de busje en karafjes waarin ze worden bewaard.

SC is de voornaamste: het chrisma ook wel sanctum chrisma. Het wordt gebruikt bij doop, vormsel, priester- en bisschopswijdingen, en bij het wijden van altaars en kerken.

De afkorting OC staat voor catechumenenolie, oleum catechumenorum. Geloofsleerlingen (baby's of mensen die op latere leeftijd katholiek worden) worden ermee gezalfd vóór de doop.

OI is de ziekenolie ofwel oleum infirmorum of het heilig oliesel. Dit is het basisingrediënt voor het sacrament der zieken. Vroeger werd het sacrament bediend als iemand op sterven lag. Tegenwoordig propageert de kerk dat gelovigen er eerder in de laatste levensfase om vragen en zijn er zelfs collectieve sessies.

Het chrisma, de enige olie met rozengeur, wordt vlak voor Pasen in een speciale viering gewijd door de bisschop, die de twee andere oliën dan zegent.

Een geestelijke legt de olie op door met de duim een kruisje te maken. De plek op het lichaam waar dat gebeurt, verschilt. Catechumenolie gaat op de hals. Chrisma komt bij het dopen op de kruin en bij het vormsel op het voorhoofd.

Bij de ziekenzalving wordt de olie aan de binnenkant van de handen aangebracht. Priesters ontvangen de ziekenzalving daarentegen aan de buitenkant van de handen, omdat bij hun diakenwijding de binnenkant al is gedaan. Bij het zalven worden vaste teksten uitgesproken. Variaties in de olierituelen zijn toegestaan. Als omstanders niet kerkelijk zijn, kiest de priester moderne woorden, en wie het niet (meer) kan, hoeft niet per se de handen te openen. De gedachte: geloof zit in de mensen, niet in de olie.

Woensdag 1 april: Bisschop Gerard de Korte in de Sint-Jozefkathedraal. Hij wijdt de nieuwe oliën in en zegent ze.

Witte Donderdag, 2 april

Sint-Jozefkathedraal in Groningen

De olieresten van 2014 worden verbrand

De majestueuze Sint-Jozefkathedraal torent boven iedereen uit. Zaterdagavond, in de Paasnacht, zal pastoor Rolf Wagenaar hier drie volwassenen dopen en hen direct daarna het vormsel toedienen. Op Eerste Paasdag zal hij drie jonge kinderen dopen. Verse heilige olie voor deze ceremonies staat te wachten in groene flesjes. Op een handdoek in de keuken van de pastorie drogen drie zilveren potjes. De koster heeft de resten olie van vorig jaar verwijderd, straks gaat er een nieuwe handvoorraad voor pastoor Wagenaar in de potjes.

De kerk schrijft voor dat olieresten verbrand moeten worden. De dag komt niet zo precies, in de Groningse Martinusparochie doen ze het dit jaar op Witte Donderdag, meteen de ochtend nadat de nieuwe olie is gezegend en gewijd.

Op een binnenplaatsje staan de pastoor en koster Ab Bots bij een wok. De in olie gedrenkte wattenbollen erin lijken Amsterdamse uien. De ene na de andere lucifer wordt afgestreken, maar het mengsel in de wok brandt niet, zelfs niet met een lont erbij. "Olie moet toch branden, wat is dat voor iets raars", moppert pastoor Wagenaar. Een tweede koster, Reinder Tel, voegt brandend keukenpapier toe en dan gaat het lekker. Bidden hoeft niet bij het fikkie stoken.

Ook de papieren tafelkleden op de tafels in de kerk moeten worden verbrand. Ze zitten vol olievlekken want afgezanten van de verschillende parochies hebben hier gisteren na de wijdingsmis flesjes en potjes gevuld. Reinder Tel rolt de kleden op en neemt ze mee naar huis, buiten de stad. Daar gaan ze in de vuurkorf.

Woensdag 25 maart

Verzorgingshuis in Harlingen

Lies Koopmans (91) ontvangt het ziekensacrament

Met Pasen neemt Marco Conijn nieuwe olie in gebruik, maar vandaag heeft de priester van de Jacobusparochie Noordwest-Friesland nog ziekenolie uit 2014 bij zich. Die draagt hij mee in een zwarte cassette als hij Lies Koopmans bezoekt. De 91-jarige heeft om het sacrament der zieken gevraagd. Wanneer het einde komt, weet ze niet. Maar in het besef dat het grootste deel van haar leven voorbij is, wil Koopmans graag voorbereid zijn op haar sterven.

Priester Conijn informeert behoedzaam of ze wil biechten, of nog wil bidden voor iets speciaals. Biechten hoeft niet, zegt de vrouw. 's Avonds in bed, voor ze gaat slapen, gaat er van alles door haar hoofd, maar over het algemeen zijn het prettige gedachtes en herinneringen. Wel had ze een mooi gebedje gemaakt. Maar ze is het vergeten, de woorden zijn verdwenen.

De priester begint met wijwater op het voorhoofd. Het kan koud voelen, waarschuwt hij. Dan komt de olie. "Ik zalf je voorhoofd, Lies", zegt Conijn, "je hoofd van waaruit je hebt overwogen iets te doen of te laten. En ik zalf je handen waarmee je hebt gezorgd voor anderen en voor jezelf."

De aanwezigen in het kleine seniorenappartement nemen een hostie in ontvangst en feliciteren de gezalfde, want het ritueel dat hier is uitgevoerd wil de naderende overgang van leven naar dood feestelijk markeren. Er is koffie, met Deense krakelingen van de beste bakker van Harlingen. Eén smetje, de oude dame kan niet nalaten het te noemen. Dat de priester steeds Lies zei, in plaats van Elisabeth Veronica Maria, haar doopnamen.

Woensdag 1 april

Sint-Jozefkathedraal in Groningen

Wijding en zegening van de nieuwe heilige oliën

Als je maar eens per jaar de oliemis viert, wordt het nooit routine. Logisch. Dus wandelt bisschop Gerard de Korte de Groningse Sint-Jozefkathedraal in om te kijken welke van de drie zilveren kannen op het altaar die van het chrisma is. Het staat erop, in moeilijk leesbare letters, dus De Korte onthoudt: de middelste kan. Daar moet hij straks rozenessence bij gieten. De bisschop checkt of er een lepel is om te roeren.

De klokken van de kathedraal luiden vrolijk en om half acht begint de plechtige viering. Bij het altaar alle priesters van het bisdom, in de kerk veel bestuurders en vrijwilligers. Het wierookvat zwiert uitbundig en De Korte buigt zich een voor een over de heilige oliën. Hij zegent de ziekenolie en die voor de geloofsleerlingen, hij wijdt het naar roos ruikende chrisma door eroverheen te blazen.

In de preek heeft de bisschop de kerkelijke vloeistof geprezen als drager van de goddelijke liefde, goddelijke kracht en Gods nabijheid. De sacramenten waarbij de olie dienst doet, noemt De Korte 'kussen van God'.

De vicaris, de rechterhand van de bisschop, roept de vertegenwoordigers van de vier bisdomdistricten naar voren om hun karaffen te halen.

Bij twee tafels in de hoek van de Sint-Jozefkathedraal vullen vertegenwoordigers van de veertig parochies vervolgens voorzichtig hun eigen vaatjes, flesjes en busjes.

De Friese priester Marco Conijn is een beetje nerveus, want hij ziet de twee assistenten met het foedraal met zijn oliebusjes niet. Straks is de olie op.

Vrijdag 13 maart

Apotheek Oosterpoort in Groningen Olievoorraad voor het nieuwe jaar wordt opgehaald

Geen borrelende ketels of andere laboratoriumtoestanden. De spullen in de apotheek van Walter Weide komen gewoon van de groothandel. Elk voorjaar krijgt de apotheker de opdracht van het bisdom Groningen-Leeuwarden om een voorraad olie te leveren voor veertig parochies in Groningen, Friesland, Drenthe en de Noordoostpolder. Bisdommedewerker Herald Mensen komt vandaag de bestelling halen. Zes grote en twee kleine flessen van bruin kunststof, in een witte plastic tas.

In drie literflessen zit olivae oleum virginale, olijfolie. Drie andere literflessen bevatten olijfolie met een scheut rosae aetheroleum, rozenolie.

Binnenkort zal de bisschop bij een plechtigheid nog extra roos toevoegen aan de drie gemengde liters. Vandaar de twee kleine 50 ml-flesjes pure rosae aetheroleum in de tas.

De apotheker schroeft de dop van een fles olijfolie met roos en laat het even ruiken, een zware geur is het. Op het etiket staat 'niet om in te nemen' én '1 januari 1901', de vaste fictieve geboortedatum voor klanten van de apotheek die geen individu van vlees en bloed zijn, zoals het bisdom.

De ongemengde olie kun je, zegt de apotheker, best in de sla doen. Het is gewoon olijfolie, alleen dan superzuiver. De vloeistof moet voldoen aan de regels die in het handboek Europese Farmacopee zijn vastgelegd.

Weide heeft weleens tegen het bisdom gezegd: haal de olie toch bij de supermarkt. Maar dat is vloeken in de kerk.

De nota is er naar. De voorraad van 2015 gaat vergezeld van een rekening van haast 400 euro. En dan is de rozenessence nog artificiale, nep. Echte is onbetaalbaar en kan de apotheek niet eens bestellen.

Vrijdag 13 maart: In apotheek Oosterpoort in Groningen staat de nieuwe olievoorraad klaar.

Woensdag 25 maart: Lies Koopmans ontvangt het sacrament der zieken in het verzorgingshuis in Harlingen.

Witte Donderdag, 2 april: De oude oliën worden verbrand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden