Bijna elk kabinet worstelt met dalend vertrouwen burgers

Doen wat 'het volk' wil, is onmogelijk Cruciaal is het managen van verwachtingen

Zal VVD-staatssecretaris Frans Weekers van financiën echt fraude met toeslagen aanpakken en zal het hem lukken de onrust binnen de Belastingdienst te bezweren? Na alle heibel in de Tweede Kamer over belastingfraude en de rol van Weekers daarin, moet de staatssecretaris zijn beloftes waarmaken wil de regering niet nog meer vertrouwen van de bevolking verliezen. Volgens politicoloog Tom van der Meer kijken burgers namelijk steeds kritischer naar de overheid. "We evalueren kabinetten steeds meer op wat ze beloven en waarmaken."

Het vertrouwen van de bevolking vasthouden blijkt een moeilijke opgave voor opeenvolgende regeringen. Op het moment van aantreden, vorig jaar november, had ruim 30 procent van de bevolking veel vertrouwen in het kabinet-Rutte II. Nu, ruim een half jaar later, heeft volgens peilbureau TNS Nipo nog maar 20 procent dat. Deze 'vertrouwensval' is niet uitzonderlijk. De afgelopen tien jaar heeft bijna elk kabinet hier na zijn aantreden last van.

Af en toe steeg het vertrouwen, soms zelfs tot uitzonderlijke hoogtes, om vervolgens toch weer te dalen. Alleen tijdens het tijdelijke minderheidskabinet-Balkenende III daalde het niet. Van der Meer, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam (UvA), doet onderzoek naar het vertrouwen van burgers in de politiek over de afgelopen tien jaar.

Dat vertrouwen in regeringen is volgens hem niet structureel gedaald. Bijna elke regering begon de afgelopen tien jaar op hetzelfde aanvangsniveau. Maar door de kritische houding van burgers is het wel meer gaan fluctueren.

Van der Meer concludeert dat kritische burgers willen dat een regering daadkracht toont en precies weet wat 'het volk' wil. Een moeilijk te verenigen combinatie, denkt de politicoloog. "Alleen als je een soort mythische link met het volk zou hebben, bij voorbaat al weet wat het wil en wat goed is voor het land, kan je het combineren." Typisch voorbeeld waarbij de vertrouwensval werd gebroken werd is, volgens Van der Meer, de nationalisering van ABN Amro in 2008. De overheid trad daadkrachtig op en dit werd gepresenteerd als 'het beste' voor Nederland. Met die voorstelling van zaken waren veel burgers het eens.

Maar waarom steeg het vertrouwen niet toen de regering onlangs het woonakkoord of het sociaal akkoord sloot? Deze werden immers ook als zegen voor het land gepresenteerd. Van der Meer: "Je zult bijna altijd mensen teleurstellen als je het beleid een bepaalde richting uitgooit. Neem bijvoorbeeld het beleid op de woningmarkt: maak je het als regering makkelijker voor starters of maak je het makkelijker voor diegenen die al lang in hun woning zitten? Het is schijn dat je kan doen wat 'het volk' wil."

Dat een overname van een bank wel het vertrouwen in de regering wist op te krikken, komt doordat dit de enige mogelijkheid leek om het land te 'redden', legt Van der Meer uit. "Toen de overheid ABN Amro opkocht, zagen mensen daadkracht. Pas later kwamen er bij de politiek en bevolking vragen of dit wel echt een goed idee was."

Dat het bezuinigingsbeleid en de belastingverzwaringen van de afgelopen twee kabinetten veel mensen in hun portemonnee raken, heeft zeker invloed op het vertrouwen in een regering. Maar het betekent niet dat het ermee gedaan is. Van der Meer: "Mensen worden sceptischer. Het is vervolgens aan de regering om uit te leggen waarom bepaalde beslissingen goed zijn voor het land, zodat mensen snappen waarom het gebeurt."

Om te zorgen dat pijnlijke maatregelen goed vallen, moet een regering aan goed verwachtingsmanagement doen, stelt Van der Meer. "Nu wordt gezegd: in 2014 gaat de economie aantrekken. Als dan toch blijkt dat er bezuinigd moet worden, heb je een probleem. Wat Balkenende in zijn kabinetten heel handig deed, was: eerst het zuur, dan het zoet. Tijdens zijn regeerperiodes daalde het vertrouwen eerst; het steeg weer toen de economie aantrok. Hij kon namelijk zeggen: we hadden ook verwacht dat het beter zou gaan. Of dit nou kwam door zijn beleid of niet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden