Bijna de laatsten der Samaritanen

Priesters op de heilige berg Gerizim. ©AP

Aan het begin van de vorige eeuw waren ze op 146 personen na uitgestorven, maar de Samaritanen bestaan nog, levend in een niemandsland tussen Joden en Palestijnen.

Op de heilige berg Gerizim, die uitkijkt over de stad Nabloes op de Westelijke Jordaanoever, woont een priester die zonder enige aarzeling meldt een directe afstammeling te zijn van de bijbelse Aäron ("De 136ste generatie na hem"). En die zichzelf verder als volgt introduceert: "Ik ben een Palestijn en mijn godsdienst is de Israëlische, maar Joods ben ik niet."

Dit is Hoesni Cohen, een van de voormannen van de Samaritanen. Zijn gemeenschap vormt ¿ zelfs in deze regio, waar historie, religie en actualiteit elkaar voortdurend op de hielen zitten ¿ een wonderlijk verschijnsel. Het zijn volgelingen van Mozes, maar geen Joden, inwoners van Palestina, maar ook 'de enige ware Israëliërs', en tegelijkertijd, dankzij Jezus' gelijkenis van de Barmhartige Samaritaan, een religieuze merknaam van wereldklasse.

Intussen vervullen ze voor het islamitische Nabloes en omgeving vooral de rol van leveranciers van een evenzeer gewild als verboden product: alcohol. De dozen 'Old Friend, Scotch Whisky' staan hoog opgestapeld in de garage van een nieuwe villa achter de dorpswinkel. Zelf drinkt Cohen alleen arak, de Arabische sterke drank met anijs. "Speciaal recept. Heel goed voor de gezondheid."

De priester, die zijn bezoek ontvangt in het Samaritaans Museum waarvan hij directeur is, heeft geen vragen nodig om zijn verhaal te vertellen ¿ hij weet precies wat de boodschap aan de buitenwereld moet zijn. Eén: de Samaritanen vormen de oudste religieuze groep ter wereld. Twee: er zijn er, na eeuwenlang religieus geweld, zo weinig van over dat daarvan een waarschuwing uitgaat. Stop het bloedvergieten.

De Samaritanen beschouwen zichzelf als de afstammelingen van de Israëlitische stammen Efraïm en Manassa en als de enigen die het mozaïsche geloof zuiver hebben weten te houden (zie kader). In de eerste eeuwen van onze jaartelling bereikten ze een bevolkingsaantal van honderdduizenden, mogelijk zelfs enkele miljoenen. Maar onderdrukking, oorlog en bekeringen tot christendom en islam leidden tot een gestage afname, tot er in 1917 nog slechts 146 Samaritanen werden geteld.

Het moment van uitsterven leek nabij, maar de gemeenschap heeft een bescheiden renaissance doorgemaakt en beroemt zich nu op ruim zevenhonderd zielen. Dat is mede te danken aan de komst van dertig vrouwen van buiten ¿ Samaritaanse mannen mogen niet-Samaritaanse vrouwen huwen, andersom mag niet. In de afgelopen 35 jaar zijn dertig nieuwe vrouwen binnengehaald. Cohen somt op: "Twintig Joodse, zeven Europese, drie islamitische." Zij hebben zich moeten bekeren tot het 'echt Israëlitische' ¿ lees: Samaritaanse ¿ geloof.

Iets meer dan de helft van de Samaritanen is na 1948 in de staat Israël terechtgekomen, in Holon, bij Tel Aviv. De anderen, die in het Palestijnse Nabloes woonden, hebben zich in de jaren tachtig in een eigen dorp op de berg Gerizim gevestigd. Daarmee kwamen ze niet alleen op hun heilige plaats te wonen, waar ze elk jaar met Pesach hun lammeren offeren, het bracht hen ook op veilige afstand van Palestijnen die hen als 'Joden' zagen ¿ geen gunstig etiket in tijden van intifada.

Cohen weigert in dit conflict partij te kiezen, zijn boodschap is er een van vrede. "Ik zeg tegen de Palestijnen en de Joden dat ze moeten leren van onze geschiedenis. De ene na de wereldmacht heeft zich beijverd de Samaritanen te vermoorden, maar wat heeft dat opgeleverd? Dat er bijna geen Samaritanen meer zijn. En onze vijanden? Die zijn er ook niet meer. Oorlogen kennen geen winnaars. Ik zeg tegen de Palestijnen en de Joden: deel het land, want het is heilig land. Als hier geen vrede heerst, heerst nergens in de wereld vrede."

Zijn woorden hebben priesterlijk gezag, dat wil Cohen niet onvermeld laten. "Ik zeg dit als geestelijke, als een man die al zestig jaar de heilige boeken bestudeert: sluit vrede. Waarheen vluchtte David toen koning Saul hem wilde doden? Naar de Palestijnen. Zij beschermden hem. Waarom zou vrede tussen Joden en Palestijnen dan onmogelijk zijn?"

Dat het begrip Samaritaan onlosmakelijk verbonden is geraakt met het bijvoegelijk naamwoord 'barmhartig', is Cohen niet ontgaan. De figuur Jezus valt uiteraard buiten het bestek van Cohen's Thora, maar de priester is er zeer over te spreken dat Jezus de Samaritaan ten voorbeeld stelt aan anderen. "Jezus trok van Jeruzalem naar Samaria om vrede te vinden. Waarom? Omdat zijn weg, die van de liefde, dezelfde is als die van de Samaritanen."

'Onze Thora is de oudste van de wereld'


De Samaritanen behoorden tot dat deel van de noordelijke Israëlitische stammen dat niet werd weggevoerd in de Assyrische ballingschap (722 voor Christus).

Vermoedelijk hebben zij zich vermengd met nieuwe bewoners die de plaats van de weggevoerde Israëlieten innamen. Dat werd hun in elk geval door de zuidelijke stammen (het koninkrijk van Juda) voor de voeten geworpen.

De Samaritanen zelf claimen de ware voortzetting van Israël te zijn. Ze beschouwen niet Jeruzalem, maar de berg Gerizim als heilige plaats.

Het is ook op deze berg, geloven zij, dat Abraham zijn zoon Izaäk vastbond om te offeren ¿ totdat God ingreep.

De Samaritanen hanteren oud-Hebreeuws als liturgische taal, eerbiedigen de sabbat en de mozaïsche spijs- en reinheidswetten, die onder meer voorschrijven dat menstruerende vrouwen in huis niets mogen aanraken.

"Wij houden ons strikt aan de vijf boeken van de Thora," zegt Hoesni Cohen. "Onze Thora is de oudste van de wereld."

Hij refereert daarmee aan de Abiesja-rol, die door een achterkleinzoon van Aäron (de broer van Mozes) op een geitenhuid zou zijn geschreven. De Samaritanen bewaren deze rol op een geheime plaats in hun synagoge in Nabloes. Alleen de hogepriester heeft toegang tot dit heiligste aller boeken, en dan nog alleen op Grote Verzoendag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden