Bijltjesdag na afluisterzaak

Poolse 'WikiLeaks'-affaire kost ministers de kop. Ook procureur-generaal moet weg.

Een jaar na het uitbreken van een groot afluisterschandaal, doet het 'Poolse WikiLeaks' de regering opnieuw wankelen. Gisteren werden de namen bekend van ministers en staatssecretarissen die hun afgeluisterde voorgangers vervangen.

Of daarmee de affaire de wereld uit is, is de vraag. Het begon een jaar geleden, toen weekblad Wprost als eerste afgeluisterde gesprekken van onder meer ministers publiceerde. Niemand wist wie de opnames had gemaakt. Er rolden ministerskoppen, maar een groot deel van de afgeluisterde gesprekken was nog altijd niet openbaar en dus bleven de 'tapes' als een zwaard van Damocles boven de regering hangen. Toeval of niet, met verkiezingen in zicht lekten nieuwe tapes uit.

Vorig maand publiceerde weekblad Do Rzeczy, dat sympatiseert met de katholieke oppositie (PiS), een afgeluisterd gesprek. Dat gebeurde midden in de campagne voor de presidentsverkiezingen. Vorige week verschenen op internet nieuwe stenogrammen. Het waren kopieën van dossiers van het Openbaar Ministerie, dat probeert te achterhalen wie achter het schandaal zit. De Poolse 'Julian Assange' die de documenten op het net zette, bleek een zakenman met extreem-rechtse sympatieën en veroordelingen wegens fraude en bedrog.

Premier Ewa Kopacz koos eieren voor haar geld. Iedereen die mogelijkerwijze werd afgeluisterd, moest vertrekken: drie ministers, drie staatssecretarissen en de coördinator van de geheime diensten. "Dit is afbraak van staatsinstituties", concludeerde parlementsvoorzitter Radoslaw Sikorski. Als een van de afgeluisterde ministers heeft hij een persoonlijke reden tot bitterheid. Vorig jaar verloor hij zijn post als minister van buitenlandse zaken. Als troostprijs mocht hij parlementsvoorzitter worden. Die functie verloor hij vorige week, door de schoonmaakactie van premier Kopacz.

Maar zijn bitterheid betrof niet alleen zijn eigen politieke hachje. Het afluisterschandaal laat zien hoe kwetsbaar democratische instituties in het post-communistische Polen zijn. En dat op verschillende manieren.

De politieke bijltjesdag staat in geen verhouding tot de schuld van de betrokkenen. Strafbare feiten onthullen de opnames zo goed als niet. Wel sappige citaten die normaal binnenskamers blijven. Zoals Sikorski's bondige samenvatting van de warme Pools-Amerikaanse relatie: "Wij pijpen de Amerikanen". Een andere oneliner leverde minister - inmiddels ex-minister - Bartlomiej Sienkiewicz van binnenlandse zaken: "De Poolse staat bestaat alleen theoretisch".

Ironisch genoeg illustreert het afluisterschandaal wat hij bedoelde. Ruim een jaar lang kon de top van de Poolse politiek ongemerkt worden afgeluisterd in Warschause restaurants. De daders - voor zover bekend - staan een jaar later nog altijd niet voor de rechter. Hun motieven zijn nog steeds onduidelijk. En ondertussen zijn de illegale opnames een onuitputtelijke bron van politieke onrust.

Maar ook op een andere manier wordt de kwetsbaarheid van democratische instituties zichtbaar. Door de afluisteraffaire staat de regerende partij Burgerplatform (PO) het water tot aan de lippen. De door PO gesteunde president, Bronislaw Komorowski, verloor de presidentsverkiezingen. Volgens de peilingen staat PO in oktober ook een nederlaag te wachten in de strijd om het parlement.

Onder die dreiging neemt de regering het plots minder nauw met de spelregels. Het Burgerplatform heeft altijd benadrukt dat oppositiepartij PiS - een afkorting van Recht en Rechtvaardigheid - wil morrelen aan het democratische bestel. Maar de laatste tijd klinkt de kritiek van PO op PiS steeds meer als de pot die de ketel verwijt zwart te zien.

Premier Ewa Kopacz wees de procureur-generaal aan als hoofdschuldige van het jongste lek en verklaarde dat ze hem tot aftreden zal dwingen. Dat terwijl haar partij jarenlang heeft geroepen dat politici de onafhankelijkheid van het OM moeten respecteren. Eind mei duwde de regering ook al een wetsvoorstel door het parlement dat de ambtsperiode van de huidige rechters van het Constitutionele Hof inkort en de benoeming van politici als rechter vergemakkelijkt. Als de partij haar zin krijgt, benoemt president Komorowski nieuwe PO welgezinde rechters, nog net voordat hij president-af is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden