Bijen koersen op hun visuele geheugen

Honingbijen onthouden uitstekend hoe ver het vliegen is van hun korf naar een lekkere bloem. Maar hun geheugen is nogal snel om de tuin geleid, schrijven biologen vandaag in Science.

ONDER REDACTIE VAN JOEP ENGELS

Als bijen op een nectarrijk veldje stuiten, weten ze dit vrijwel zeker terug te vinden, zelfs als het tien kilometer verderop ligt. Maar onthouden ze die plek door te meten hoe veel energie de vlucht kost, zoals sinds de jaren zestig wordt gedacht? Vliegt een bij werkelijk tot hij net zo moe is als de vorige keer, en valt hij dan vanzelf met zijn neus in de nectar?

Nee, schrijven Australische biologen in Science. De dieren lijken hun succesvolle routes eerder op het zicht te onthouden. Dus rechtsaf bij de eikenboom, schuin het gazon oversteken en dan achter de parkeerplaats omlaag duiken, het bloembed in.

De onderzoekers komen tot die conclusie na het bestuderen van de choreografische communicatie tussen bijen. Met een dansje vertellen de insecten elkaar na afloop van een voedselvlucht waar ze hun lekkernij hebben aangetroffen. Daarbij draaien ze, al zwevende, met hun onderlijf in de richting van de voedselbron; hoe langer de voorstelling, hoe verder de bron.

Doordrongen van deze kennis plaatsten de biologen een lekkernij achterin een smalle buis met een lengte van 6,4 meter. Ze wilden testen of bijen die door de buis vlogen, zich bij het rapporteren van de afstand lieten leiden door de hoeveelheid visuele indrukken die ze onderweg opdeden. Daarom bekleedden de biologen de binnenwand van de tunnel achtereenvolgens met twee soorten behang: een druk patroon met kriskras door elkaar lopende zwarte en witte strepen, en een patroon met brede horizontale banen, parallel aan de vliegrichting.

Bijen die door de wilde tunnel vlogen, vertelden hun soortgenoten na afloop dat het voedsel minstens 200 meter verderop lag: dertig keer zo ver als de werkelijke afstand. Vlogen ze door de rustige tunnel, dan bleef die overdrijving uit. De insecten gaven nu een rondedans ten beste, ten teken dat ze de afstand als 'hooguit vijftig meter' hadden ervaren.

De onderzoekers concluderen dat bijen zich oriënteren op de beeldbeweging die ze aan zich voorbij zien trekken. Deze 'optische stroming' speelt ook een rol bij de snelheidsbeleving van automobilisten, die de bomen langs de weg harder voorbij zien schieten naarmate ze meer gas geven.

De eerste aanwijzing dat bijen zich door optische stroming laten leiden, werd in 1996 gevonden. Biologen lieten toen een bij los op het dak van een vijftig meter hoge flat. Het dier vloog in de richting van een voedselbron die 230 meter verderop op een dak stond. De afstand die het insect na terugkomst aangaf, was twee keer zo klein als de afstand die werd gerapporteerd door een soortgenoot die dezelfde vlucht lager over de grond had afgelegd, dicht langs bomen en planten: hoe meer een bij onderweg te zien krijgt, des te langer lijkt de tocht kennelijk te duren.

Hoe goed hun visuele geheugen ook is, jonge bijen vertrouwen er nog niet op als ze voor het eerst op voedseltocht gaan. Uit een studie deze week in Nature blijkt dat de dieren eerst een paar proefvluchten maken, waarbij ze telkens een beetje verder vliegen, en telkens wat hoger en sneller. Maar de totale tijd die ze eraan besteden, blijft gelijk.

Het onderzoek is medebetaald door de strijdmachten van Amerika en Australië. Beide defensieafdelingen willen spionagevliegtuigjes ontwikkelen ter grootte van een vogel, met de visuele kwaliteiten van insektenogen.

Overigens vormen bijen met hun visuele strategie niet de meest precieze afstandmeters. Insekten die op de grond lopen, en die geen last hebben van vertekening door de wind, zijn nog veel nauwkeuriger. Woestijnmieren tellen bijvoorbeeld op elke tocht hun voetstappen. Ze moeten wel, want van visuele variatie hebben zij tussen al die eendere zandkorrels nog nooit gehoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden