Bij Waalse orgels moet je wel Frans spreken

In de tweede klas van het gymnasium kreeg ik Frans van een leraar die bij iedereen ontzag inboezemde. Behalve docent Frans was hij namelijk ook predikant van de Waalse gemeente in onze woonplaats Delft. Zo nu en dan gingen we daar 's zondags wel eens naar de kerk. Een beetje eng vond ik dat wel, want zelfs tijdens het koffie drinken na de dienst - met vrijwel uitsluitend Nederlanders onder elkaar - werd er Frans gesproken. Maar het was tevens een buitenkansje een goede beurt bij je leraar te maken.

CHRISTO LELIE

Voor mij was dat echter niet de reden om graag naar de Waalse kerk te gaan. Die reden lag in het orgel; dat was veel mooier dan dat in onze eigen gereformeerde kerk. Bovendien sprak het gebouw, de gotische kapel van het Prinsenhof, waar Willem van Oranje nog gekerkt had, tot mijn verbeelding.

Delft is niet de enige Waalse gemeente in ons land die gebruik maakt van een historisch gebouw en die een fraai orgel bezit. Want zo klein deze twaalfde kerkprovincie van de Nederlands hervormde kerk is, zo rijk is haar bezit. Dat blijkt bij het doorbladeren van een onlangs verschenen boek van de hand van de organist van de Waalse kerk te Delft, Jan de Bloeme.

Pas benoemd én studerend aan het Rotterdams Conservatorium, besloot hij zijn eindscriptie te wijden aan 'De geschiedenis van de Waalse Kerk en haar orgels'. De scriptie lukte zo goed, dat uitgeverij Canaletto/Repro Holland te Alphen aan de Rijn er brood in zag om er een rijkelijk geïllustreerd en gebonden boek van te maken.

De Bloeme geeft een portret van het orgel van elk van de 14 nog florerende Waalse gemeentes, met uitgebreide dispositie-beschrijvingen en informatie over het klankbeeld en de historie. Ook gaat de auteur kort in op de geschiedenis van de Waalse kerken en dat is geen overbodige luxe. Want wat bezielt gewone Nederlanders anno 1997 om zich in een andere dan hun moedertaal rond het Woord Gods te verenigen? En waarom is dit kerkgenootschap 'Waals' en niet Frans?

De Bloeme vertelt dat het kerkgenootschap ontstaan is uit twee stromen van protestantse vluchtelingen uit de Zuidelijke Nederlanden (Wallonië) en Frankrijk. De eerste bestond voornamelijk uit Walen, die zich aanvankelijk bij de zestiende/zeventiende-eeuwse Nederlandse gereformeerde kerk aansloten, maar spoedig eigen Waalse kerken stichtten. Als eerste gebeurde dat in 1563 te 's-Hertogenbosch.

Omstreeks 1600 werden de Walen aangevuld met Hugenoten die uit Noord-Frankrijk vluchtten, onder meer als reactie op de slachting onder hen in de Bartholomeusnacht van 1572; de Franse koningin Catharina de Medici liet toen zo'n tweeduizend Hugenoten ombrengen. De huidige vernederlandste leden van de Waalse gemeenten stammen voor een groot deel nog van deze Waalse en Franse immigranten af.

Bloeme beschreef ieder orgel in een hoofdstuk dat in twee delen uiteenvalt: een algemeen technisch/historische beschrijving en een commentaar. Daarin gaat hij in op bijvoorbeeld het waarom van de keuze van een bepaalde orgelmaker en van een bepaald orgeltype. Die commentaren zijn de meest lezenswaardige delen van het boek. Jammer dat de vormgever juist deze in een erg kleine letter heeft gezet (met als gevolg te lange regels) tegen een grijs gekleurde achtergrond; dit bevordert de leesbaarheid niet.

De meest prangende vragen die zich bij zo'n studie opdringen zijn: hebben de Waalse orgels een eigen signatuur en maakte men gebruik van de diensten van katholieke orgelbouwers? Op de eerste vraag blijkt het antwoord negatief te zijn: over het algemeen passen de instrumenten bij de streek en in de betreffende tijd. Bij het kiezen van de orgelmaker waren de opdrachtgevers niet haatdragend ten opzichte van de rooms-katholieken: zo bestelde de Waalse gemeente te Den Haag een orgel bij de Franse firma Cavaillé-Coll, die specifiek romantisch-roomse orgels bouwde: het Franse hemd was toch nader dan de roomse rok.

Daarom is er in de Waalse kerken een grote variëteit aan orgels te vinden uit bijna alle stijlperiodes, van Christian Müller tot Pels & Van Leeuwen en van Arp Schnitger tot Witte. Iedereen wil immers best Frans spreken en Waals meedenken als het voordeel oplevert: een opdracht voor een orgel, of een chique gevoel bij de koffie-na-de-kerk, of, pragmatisch, om minstens een voldoende voor Frans te halen op het kerstrapport.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden