Bij Trumps thuiskomst wacht de speciale aanklager hem op

President Donald Trump en zijn vrouw Melania komen weer thuis na hun reis door het Midden-Oosten en Europa.  Beeld AP
President Donald Trump en zijn vrouw Melania komen weer thuis na hun reis door het Midden-Oosten en Europa.Beeld AP

Na een redelijk soepel verlopen buitenlandse reis, gaat Donald Trump vandaag weer aan de slag in het Witte Huis. Het feit dat een speciale aanklager nu onderzoek doet naar de Russische rol in zijn campagne, zal hem daarbij flink hinderen, zo wijst de geschiedenis uit.

In de woelige wateren van Washington kan wie diep zinkt, ook zomaar weer hoog oprijzen. Steve Bannon, de adviseur waar president Donald Trump de afgelopen weken stevig op kon schelden, als je zijn lekkende collega's moest geloven, is volgens diezelfde bronnen misschien weer in de gunst. En Trump zou zelfs de campagneleider die hij vorig jaar ontsloeg, Corey Lewandowski, opnieuw een baan willen geven.

Een van die twee zou de leiding kunnen krijgen van een afdeling op het Witte Huis, een war room, die de president dekking moet geven tegen een spervuur van vragen en verdachtmakingen. Daaraan gaat hij niet ontkomen, nu er een onafhankelijke aanklager is benoemd, Robert Mueller, die onderzoek doet naar 'banden en/of afstemming tussen de Russische regering en personen die betrokken waren bij de campagne van president Donald Trump'.

Niet dat het al vaststaat dat Trump of zijn mensen hebben samengespannen met de Russische geheime diensten, toen die hackers emails lieten stelen van de Democratische Partij en de campagne van Hillary Clinton, en ze via WikiLeaks aan de wereld bekendmaakten. Maar de geschiedenis van dat soort onderzoeken wijst uit, dat er altijd wel wat boven water komt. En dat zo lang als de speciale aanklager bezig is - en daar kunnen jaren overheen gaan - het Witte Huis politiek vleugellam kan raken.

Dat is niet de bedoeling in een democratie, waar een president vier jaar krijgt om, als het Congres mee wil werken, het land in de door hem gewenste richting te sturen. "Ons bestaande systeem om politieke figuren te onderzoeken is defect", schreef advocaat Dan McLaughlin op de website van het rechtse blad National Review.

Het instituut van de 'onafhankelijke' of 'speciale' aanklager staat niet in de Amerikaanse Grondwet. Het is meer dat die Grondwet het vanzelf noodzakelijk maakt. In de VS is de president het hoofd van de uitvoerende macht, hij moet 'er voor zorgen dat de wetten getrouw ten uitvoer worden gebracht'. Daar hoort ook de strafwet bij. Dus als de president of iemand in zijn naaste omgeving eventueel een misdrijf begaat, zijn het zijn eigen ondergeschikten, federale agenten en aanklagers, die dat moeten onderzoeken. Dat is een ongemakkelijke, en als de president niet wil meewerken zelf onmogelijke situatie: wie bewaakt de bewaker?

Voor dat probleem is de onafhankelijke aanklager uitgevonden, een magistraat die, formeel of informeel, lak mag hebben aan wat de president zegt. Maar in de praktijk valt het presidenten maar wat moeilijk zich daaraan te houden.

Corruptie

De allereerste speciale aanklager heeft dat geweten. Zijn naam was John Henderson, en hij werd in 1875 benoemd om een corruptieschandaal te onderzoeken in de staat Missouri. Daar hadden whiskey-distillateurs van de plaatselijke belastingontvanger gedaan weten te krijgen dat ze minder accijns hoefden te betalen. Het verschil deelden ze met hem, en hij gaf dat weer door aan een hogergeplaatste, Orville Babcock, een goede vriend en de persoonlijk secretaris van president Ulysses Grant. Toen de minister van financiën er achter kwam, zag Grant zich gedwongen een speciale aanklager aan te stellen.

Een tijd lang leek John Henderson vrij spel te hebben. Een aantal kleinere spelers werd aangeklaagd. Maar toen hij zijn pijlen op Orville Babcock richtte, greep de president in.

Eerst probeerde Grant de zaak door te schuiven naar een krijgsraad, daar had Babcock als oud-militair recht op. Maar Henderson weigerde de stukken af te geven en liet een jury een aanklacht tegen Babcock uitbrengen. Toen had Grant er genoeg van. Officieel nam hij er aanstoot aan dat Henderson in een toespraak tot die jury had gezegd dat de president zich nergens mee te bemoeien had. De ontslaggrond was 'impertinentie'.

Daar kwam veel publiciteit over en Grant moest een nieuwe aanklager benoemen. Maar die begon met een grote kennisachterstand aan de zaak en kreeg weinig medewerking van het ministerie van justitie. Babcock werd, mede dankzij een lovende getuigenverklaring van Grant zelf, vrijgesproken.

Sindsdien benoemden tal van presidenten speciale aanklagers, met wisselend succes: James Garfield (posterijen), Theodore Roosevelt (posterijen en staatsgronden), Calvin Coolidge (concessies voor oliewinning), Harry Truman (corruptie in het hele overheidsapparaat). Maar de door hen benoemde aanklagers kunnen allemaal niet in de schaduw staan van Archibald Cox, de onderzoeker in de Watergate-affaire.

Toen Cox benoemd werd, in 1973, was die affaire al bijna een jaar groot nieuws, mede dankzij speurwerk van Bob Woodward en Carl Bernstein van de Washington Post. Een inbraak in het Watergate-gebouw, waar de Democratische Partij zijn hoofdkwartier had, bleek als doel het plaatsen van afluister-apparatuur te hebben. Er waren mensen bij betrokken die werkten voor de herverkiezingscampagne van president Richard Nixon. Wist hij er zelf van, was de grote vraag. In april 1973 traden enkele medewerkers van Nixon en de minister van justitie af. Nixon gaf de nieuwe minister van justitie, Elliot Richardson, de vrije hand in het Watergate-onderzoek, en die benoemde Archibald Cox tot speciale aanklager.

Cox bracht de Watergate-affaire tot klaarheid, daarbij geholpen door een speciale commissie van de Senaat. Het was aan die commissie dat een medewerker van Nixon vertelde dat de president zijn gesprekken opnam. Cox vroeg vergeefs de banden op, stapte naar de rechter en kreeg gelijk.

Nixon, die wist dat uit die opnamen zou blijken dat hij het onderzoek had tegengewerkt, kwam met een wanhoopsactie: hij gaf minister van justitie Richardson opdracht om Cox te ontslaan. Die weigerde en nam ontslag. De onderminister van justitie, William Ruckelshaus, kreeg vervolgens dezelfde opdracht, weigerde, en werd ontslagen. Pas in derde instantie kreeg Nixon zijn zin, dankzij advocaat-generaal Robert Bork. Maar deze 'slachtpartij op zaterdagavond' was slechts uitstel van executie. Bork moest een nieuwe speciale aanklager benoemen, Leon Jaworski, die de strijd om de banden tot aan het Hooggerechtshof voortzette en won. Nixon trad in augustus 1974 af, om afzetting door het Congres voor te zijn.

Een even spectaculair resultaat hing in de lucht toen in 1986 het 'Iran-Contra'-schandaal losbarstte. In het Witte Huis van Ronald Reagan was een complot gesmeed om wapens te verkopen aan Iran (verboden omdat er een embargo was) en het geld door te sluizen naar rebellen in Nicaragua (verboden door het Congres). Er werd een onderzoekscommissie ingesteld en er kwam een onafhankelijke aanklager, Lawrence Walsh.

Maar toen Walsh een kleine zeven jaar later zijn eindrapport indiende, was er weinig gebeurd. President Reagan had de Amerikanen zijn excuses aangeboden, maar of hij er van had geweten, bleef onduidelijk. Elf functionarissen waren veroordeeld voor misdrijven als meineed, het belemmeren van de rechtsgang en het vernietigen van bewijsmateriaal. Onder hen de minister van defensie en de nationale veiligheidsadviseur. Maar een aantal werd in hoger beroep vrijgesproken, omdat hen tijdens getuigenis voor het Congres vrijstelling van vervolging was beloofd. Anderen kregen gratie van Reagans opvolger George H.W. Bush. Niemand zat ook maar een dag in de gevangenis.

Vruchteloos

Nog vruchtelozer, hoewel bepaald niet saai, was het Whitewater-onderzoek dat in 1994 werd gestart naar een oude onroerend-goed deal van Bill en Hillary Clinton, van lang voordat hij in 1992 tot president werd verkozen. Zes jaar later kon Amerika de balans opmaken: twee zakenpartners van de Clintons waren wegens fraude veroordeeld, maar speciaal aanklager Kenneth Starr had ook flink gegraven in het privéleven van de president, en uiteindelijk boven water gekregen dat hij een seksuele relatie had gehad met een stagiair op het Witte Huis, Monica Lewinsky.

Clintons ontkenningen tijdens zijn verhoor kwamen neer op meineed. Daarvoor kwam hij niet voor de rechter, maar het Huis van Afgevaardigden stemde voor 'impeachment', de eerste fase van afzetting van de president. In de tweede fase van die procedure sprak de Senaat hem vrij. Clinton maakte zijn tweede termijn af als een zeer populaire president.

De Iran-Contra- en Whitewater-onderzoeken waren typerend: ze leverden vooral aanklachten op voor in het voorbijgaan begane en ontdekte misstappen, van personen in een wijde kring rond de onderzochte politici.

Dat maakt dat tijdens het werk van een speciale aanklager iedere medewerker van de president, en iedere ambtenaar van enig belang, vreselijk moet oppassen met wat hij of zij hoort, zegt, bewaart, weggooit en tegenover de onderzoekers verklaart. Ook tot het Witte Huis van Donald Trump is dat inmiddels doorgedrongen. De nieuw in te richten 'war room' is daar een maatregel tegen: die moet het voor de president en de meeste van zijn medewerkers mogelijk maken, zich toch nog zo goed mogelijk op zijn agenda te concentreren.

Dat idee heeft de ploeg van Trump trouwens overgenomen uit het Witte Huis van Clinton. Maar de verhalen die medewerkers van Clinton hebben verteld over het werk onder de dreiging van het Whitewater-onderzoek, geven weinig hoop dat het afdoende zal zijn. De secretaresse van Clinton, Betty Currie, weigerde op zeker moment nog namen te noemen van collega's, vertelde ze aan historici van de universiteit van Virginia. "Zodra ik dat doe, gaat er weer een dagvaarding naar een jonge jongen die helemaal geen advocaat kan betalen."

En evenmin hoeven Trump en zijn adviseurs te hopen, schrijft advocaat Dan MacLaughlin in National Review, dat Mueller over een paar maanden concludeert dat de Rusland-connectie niets voorstelt en zijn opdracht teruggeeft. Speciale aanklagers raken volgens hem steevast gehecht aan de enorme macht die hen is gegeven. "Maar weinigen die de beschikking krijgen over een ongelimiteerd budget en het volledige gezag van de federale overheid, zonder iemand die hen in het gareel houdt, zijn er tevreden mee geweest daar afscheid van te nemen zonder iemand voor iets aangeklaagd te hebben."

Ulysses S. Grant ... 

... de eerste president die een aanklager benoemde in 1875 de allereerste speciale aanklager om belastingfraude met whiskey te onderzoeken. Toen een persoonlijke vriend van de president in beeld kwam, begon hij het onderzoek tegen te werken, en uiteindelijk ontsloeg hij de aanklager.

In de affaire van de 'Whiskey-bende' werden uiteindelijk veel van de fraudeurs veroordeeld, maar de vriend van de president ging vrijuit.

Richard Nixon Beeld AFP
Richard NixonBeeld AFP

Richard Nixon...

... probeerde een inbraak in het Watergate-gebouw in 1972 bij de Democratische Partij, waar hij wellicht van op de hoogte was, in de doofpot te stoppen. Een speciale aanklager en een commissie van het Congres dreigden dat te ontdekken. Nixon wilde de aanklager ontslaan, maar dat lukte pas na het aftreden van twee ministers van justitie. Een nieuwe aanklager maakte het karwei af en de president moest aftreden.

Ronald Reagan Beeld Hollandse Hoogte / AP | Associated Press
Ronald ReaganBeeld Hollandse Hoogte / AP | Associated Press

Ronald Reagan ...

... raakte in 1986 verwikkeld in het Iran-Contra schandaal, waarbij wapens werden verkocht aan Iran en het geld terechtkwam bij de 'Contra's', rechtse rebellen in Nicaragua. Een speciale aanklager bracht strafzaken aan tegen vele betrokkenen, maar niet tegen Reagan zelf. Uiteindelijk werd iedereen vrijgesproken of begenadigd. Reagan nam wel de verantwoordelijkheid, in een tv-toespraak in maart 1987.

Bill Clinton Beeld AP
Bill ClintonBeeld AP

Bill Clinton...

... werd tijdens zijn presidentschap achtervolgd door verdachtmakingen. Een onderzoek van een speciale aanklager naar 'Whitewater', een project waarin hij en Hillary hadden geïnvesteerd, breidde zich uit naar andere verdenkingen van corruptie en mondde uit in de ontdekking van seksuele relatie tussen Clinton en een stagiaire. Dat leidde in 1998 tot een procedure om Clinton af te zetten, maar dat gebeurde uiteindelijk niet.

George W. Bush...

... kreeg in 2003 te maken met een schandaal rond het uitlekken van de identiteit van een CIA-agente, Valerie Plame. Mogelijk gebeurde dit uit wraak omdat haar man in een krantenartikel een van de argumenten voor de inval in Irak onderuit had gehaald. Een speciale aanklager ontdekte wie hadden gelekt, maar alleen een medewerker van vicepresident Dick Cheney werd bestraft, voor liegen tegen onderzoekers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden