Bij Syriërs in Turkije zit de schrik er in

Ruim een week na het vluchtelingenakkoord met Europa dubben migranten in Istanbul: zoeken naar een andere route naar Europa of in Turkije blijven? 'Ik kan nu wel 700 dollar uitgeven aan een overtocht, maar wat heb ik daaraan als ik word teruggestuurd?'

Afgaand op de verkoop van reddingsvesten in de huishoudwinkel van Mohammed levert de vluchtelingendeal tussen EU en Turkije resultaat op. Vorige zomer verkocht de 27-jarige Syrische Koerd er in Istanbul wel driehonderd per dag. Gedurende de wintermaanden liep dat aantal terug naar dertig. Maar sinds de afspraak op 20 maart zijn beslag kreeg, stortte de verkoop in. "Eén per dag, soms twee", zegt Mohammed, die net als veel andere Syriërs niet met achternaam in de krant wil uit vrees kansen voor de toekomst te vergooien.

Tussen de pakketten tulpvormige theeglazen, de wasrekken en de goedkope Chinese plastic bakken liggen de oranje vesten hoog opgestapeld. Drie kwaliteiten zijn er in de aanbieding. Voor 40 lira (circa 13 euro), 80 lira en 130 lira - alle drie van Turkse makelij. Alleen de duurste twee hebben een ISO-kwaliteitskeurmerk.

De winkeliers in de straatjes rondom het knooppunt Aksaray, niet ver van toeristentrekpleister Sultanahmet, verdienden goed aan de vluchtelingencrisis. Maar lang niet zoveel als de mensensmokkelaars die zich buiten op straat ophielden. Wie naar Europa wilde, meldde zich bij hen. Vervolgens ging het in kleine busjes naar kuststeden als Izmir of Bodrum en vandaar per boot naar Griekse eilanden als Chios of Kos. Smokkelaars zijn hier nergens meer te bekennen. Busjes of aspirant-migranten zijn er evenmin.

Volgens de nieuwe afspraken mogen migranten die illegaal naar Griekenland reizen niet langer zomaar Europa binnenwandelen. Waren ze in principe in Turkije al veilig, dan worden ze daar naartoe teruggestuurd. Voor iedere teruggestuurde Syriër neemt de EU er eentje uit een Turks vluchtelingenkamp op, zo is het idee, tot een jaarlijks maximum van 72.000. Volgens schattingen van de Turkse overheid bevindt negen procent van de circa 2,2 miljoen Syrische vluchtelingen zich in kampen, veelal in het zuidoosten van het land.

Andere toekomstplannen

De uitruil moet zijn beslag nog krijgen. En ook verder is er nog veel onduidelijk omtrent de deal. Zoals wat het lot zal zijn van de Afghanen en Irakezen die zich momenteel in Griekenland bevinden. Worden die naar Turkije teruggestuurd? Of moeten die terug naar hun eigen land? Toch zijn aspirant-migranten in Turkije van de grote lijnen van het akkoord prima op de hoogte. Het besef lijkt ingedaald dat zij hun toekomstplannen zullen moeten aanpassen. In ieder geval voor de korte termijn.

Zo ook Adel, een 27-jarige fotograaf afkomstig uit Aleppo. Toen hij een jaar geleden werd opgeroepen voor het leger van Assad ontvluchtte hij Syrië. Tot die tijd woonde hij met zijn familie in het deel van Aleppo dat in handen was van het regime. Zijn vader had een paar fotozaken, zelf verdiende Adel naast zijn studie bij als huwelijks- en portretfotograaf. "Naar omstandigheden hadden we het nog best goed", zegt hij in een bar nabij het Taksimplein. "Maar vechten in het leger van Assad zag ik niet zitten."

Hij vertrok richting Istanbul, waar hij nu met twee Syrische vrienden een kamer huurt. Met behulp van kleine baantjes proberen ze het te rooien. Adel klust bij als fotograaf; zijn twee vrienden maken lange dagen als receptionist en medewerker in een naai-atelier. Zodra er wat overschiet gaat het in de spaarpot. Het plan was om naar Griekenland te reizen zodra het weer op de Middellandse Zee dat toestond. "Dat verdrag is een lelijke streep door de rekening", zegt Adel. "Ik kan nu wel 700 dollar uitgeven aan een overtocht, maar wat heb ik daaraan als ik vervolgens word teruggestuurd?"

Een kennis van Hadye overkwam dat al, vertelt de 35-jarige moeder van twee in het restaurant Taurus in Fatih, een wijk in Istanbul waar veel Syriërs wonen. Op tafel de resten van een overvloedig maal: in deeg gerolde shoarma, salade en blikjes cola light. "Ze had alles verkocht en was met haar drie kinderen vertrokken", zegt Hadye, het haar verstopt in een felroze hoofddoek, opvallende blauwgrijze make-up op haar oogleden. "Afgelopen week zijn ze vanaf een Grieks eiland terug naar Turkije gestuurd, haar geld is ze kwijt." Ze wisselt een blik van ontzetting uit met haar disgenote, de 32-jarige Rana.

Spaargeld

Wat er waar is van het verhaal van de kennis van Hadye valt lastig te verifiëren. Volgens Frontex, het onderbezette EU-agentschap dat belast is met de bescherming van de Europese buitengrenzen, staan de eerste uitzettingen pas voor 4 april gepland. De Griekse autoriteiten twijfelen er openlijk aan of die datum gehaald kan worden. Maar bij Hadye en Rana zit de schrik er in ieder geval goed in.

Hadye kwam begin 2013 met haar man en kinderen vanuit Damascus naar Istanbul. Het leven valt er niet mee. Sinds hun spaargeld op is, houdt Hadye's man het gezin met allerlei losse baantjes in leven. Ze hadden plannen om te zijner tijd door te reizen naar Europa. Maar na wat ze nu over de EU-Turkije-deal gehoord hebben, denken ze wel twee keer na alvorens ze hun geld aan een mensensmokkelaar geven.

Het perspectief om in een Grieks opvangkamp te eindigen, is evenmin aanlokkelijk. De beelden van de barre omstandigheden in Idomeni gingen niet aan Turkije voorbij. Vanuit Izmir komen berichten over verscherpte controles van de Turkse kustwacht en harde aanpak van smokkelaars. Goedkope hotels rond het station staan leeg. Niemand slaapt er meer in moskeeën. De parken behoren weer toe aan de oorspronkelijke bewoners van de stad.

Meer dan een miljoen mensen slaagden er sinds begin 2015 in om van Turkije naar de Griekse eilanden te reizen. Volgens Frontex verdienden smokkelaars daar naar schatting vier miljard euro aan. Zo'n 400 mensen verdronken tijdens de overtocht; 170 staan opgegeven als vermist.

Adel denkt dat het heel lastig wordt om na de huidige deal tussen de EU en Turkije nog naar Griekenland te reizen. "Sommigen zullen het er alsnog op wagen, maar ik niet. Deze weg is afgesneden." Hij denkt nu aan een route via Bulgarije. Maar die is duur, zeker 4000 dollar, en riskant. Wat hij van de deal moet denken, weet hij niet goed. Hij ziet het als een 'spel'. "Met mensenrechten heeft het in elk geval weinig te maken."

Veel andere Syriërs verzoenen zich met hun lot, althans voorlopig. "Ik wil nog steeds wel", zegt Hadye, "maar ik wacht nu af hoe de situatie zich aan de grens met Griekenland ontwikkelt".

Firaz Jemom (20) hoeft niet zo nodig naar Europa. Hij vluchtte een jaar geleden uit Aleppo en werkt nu als telefoonverkoper in een boetiek bij een van de drukke verkeersaders die Istanbul doorkruist. "Ik heb een baan, een huis, leer Turks, ik heb het goed hier", zegt hij, ontspannen rokend tegen de deurpost. "Ik hoef geen bestaan als vluchteling."

Avontuur

Niet alle Syriërs in Turkije willen per se naar Europa bevestigt Ayhan Kaya, als immigratiespecialist verbonden aan de Bigli Universiteit in Istanbul. Voor een groot veldonderzoek naar de leefomstandigheden van Syrische vluchtelingen in Turkije spraken hij en zijn team afgelopen jaar met meer dan 700 Syriërs. "Wat me opviel was de enorme variëteit", zegt Kaya in zijn werkkamer op de campus, in het uiterste puntje van de Gouden Hoorn.

"Je hebt heel rijke Syriërs. Die wonen in grote huizen in de betere buurten van Istanbul. Ze hebben paspoorten, een verblijfsvergunning, zij zitten prima waar ze zitten." Ook de groep heel arme Syriërs zal volgens de onderzoeker niet snel de sprong naar Europa wagen. "Als je heel arm bent, laag opgeleid, dan is je wereld te klein om zo'n reis te ondernemen, je horizon is eenvoudigweg te beperkt. Het is een avontuur en in de praktijk zijn het daarom vaak jonge mannen met een zeker niveau van opleiding die bereid zijn om de sprong te wagen."

Voor de 25-jarige Riad hoeft het niet zo nodig naar Europa. "Te duur, te gevaarlijk, te ingewikkeld." Als sportschoenenverkoper werkt hij in een winkel vlakbij de boetiek van Firaz. Hij is blij met de 350 dollar die hij per maand verdient. Zelfs al moet hij daar twaalf uur per dag voor werken, zes dagen in de week.

Voor anderen waren dat soort werkomstandigheden juist aanleiding om het geluk na een paar jaar toch elders te zoeken, zeker voor de wat meer ambitieuzere. Veel Syriërs klagen dat ze in Turkije als tweederangsburgers worden behandeld. Ze worden uitgebuit op de arbeidsmarkt, veel kinderen gaan niet naar school en van de beloofde gratis zorg komt in de praktijk weinig terecht.

Turkije heeft beterschap beloofd. De zes miljard euro die het land van de EU krijgt als tegenprestatie voor het terugnemen van migranten, zou vluchtelingen in Turkse kampen ten goede moeten komen. Tenzij er snel een oplossing wordt gevonden voor het conflict in Syrië, denkt Kaya dat veel Syriërs uiteindelijk in Turkije zullen integreren. "De taal is anders, maar de culturele en religieuze nabijheid is aanzienlijk."

Tegelijk zal ook Europa blijven trekken. "De routes verleggen zich", zegt Farhad Maaraf, een Syriër in een zwart leren jasje een tafeltje verderop in restaurant Taurus. Vorig jaar zomer stuurde hij zijn vrouw en vijf dochters richting Duitsland. Onduidelijke 'zaken' binden hemzelf aan Istanbul. "Maar als ik wil, ben ik er zo. Gisteren vertrok er nog een groot schip met 800 mensen richting Italië." Kosten? Vierduizend dollar per plaats.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden