Bij schulden helpt de overheid niet mee

Schuldhulpverlening | De overheid heeft een veel te positief beeld van hoe mensen met geld omgaan, waarschuwt de WRR.

Op papier heeft Nederland een reeks van wetten en regels om te voorkomen dat mensen in financiële problemen raken. Maar in de praktijk is de kans groot dat de schulden zich opstapelen, met de overheid als voornaamste schuldeiser, die boetes uitdeelt en beslag legt, ook als er te weinig geld overblijft om van te leven.

Die overheid heeft veel te hoge verwachtingen van hoe zijn burgers met geld omgaan, schrijft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in een kritisch rapport dat gisteren is gepresenteerd in de Tweede Kamer, die er volgende week woensdag over debatteert.

De wet gaat uit van verstandige, weldenkende burgers, in werkelijkheid kijken mensen die al in de put zitten weg van hun groeiende schuldenberg en nemen ze nog meer verkeerde beslissingen. Omdat die psychologische persoonlijkheidskenmerken erfelijk zijn, gaat de financiële misère vaak over van ouder op kind, aldus het rapport 'Eigen schuld?'

Er bestaat een afstand tussen wat de overheid van zijn burgers verwacht en wat zij aankunnen, schrijft de WRR. En die afstand wordt groter als betaalachterstanden groeien. De raad noemt dat een schaarbeweging: enerzijds neemt de druk van schuldeisers toe, waarbij soms incassovormen gemaakte afspraken over aflossing van schulden doorkruisen, anderzijds zorgen stress en armoede voor paniek of passief gedrag als schuldenaren juist hun hoofd erbij moeten houden.

Aanmaningen blijven in de ongeopende envelop, het weinige geld gaat op aan uitgaven die beter nog even kunnen wachten. Budgetcursussen en andere maatregelen om mensen te leren met geld om te gaan, helpen nauwelijks, zegt Nadja Jungmann, lector schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht. Op verzoek van de WRR keken Jungmann en Tamara Madern naar het effect van 'interventies'. "Vergelijk het met een dieet of een reïntegratiecursus; die hebben alleen zin als je gemotiveerd bent om af te vallen of een baan te vinden. Dat gaat ook op voor budgetcoaching."

Voor velen zijn de regels bovendien te moeilijk, schrijft de WRR. Zeker voor de 2,5 miljoen Nederlanders die onvoldoende kunnen lezen en schrijven. Bovendien is het moeilijk je huishoudboekje op orde te houden als je een inkomen bijeen sprokkelt en de toeslagen waarop je aanspraak maakt snel kunnen veranderen.

Toeslagen voor huur, zorg of kinderen komen op verschillende momenten binnen. En als teveel is uitgekeerd, verrekent de Belastingdienst die bedragen direct. Wie achterloopt met betalingen van de zorgpremie of een bekeuring voor een verkeersovertreding, krijgt boete op boete, terwijl vaak domweg het geld er niet is om te betalen. Eigen verantwoordelijkheid is een goed uitgangspunt, stelt de WRR, maar eigen schuld dikke bult is soms een te rigide reactie.

Om te voorkomen dat mensen nodeloos in de schulden raken, moet de overheid het makkelijker maken betere keuzes te maken, beveelt de raad de Tweede Kamer aan. Zo zou bij een huwelijk 'beperkte gemeenschap' de standaard moeten zijn. Nu trouwen de meeste mensen nog in gemeenschap van goederen, waarbij iemand met schulden automatisch zijn partner meesleept in de financiële misère.

De WRR hekelt de rol van de overheid als schuldeiser. Zo gaan de Belastingdienst en het Centraal Justitieel Incassobureau voor als er een betalingsregeling met een schuldenaar wordt getroffen. De WRR beveelt aan om die bijzondere bevoegdheden pas in te zetten nadat is vastgesteld dat de schuldenaar voldoende geld heeft om af te betalen.

Niets te verwachten

De derde aanbeveling is de drempel voor schuldhulpverlening te verlagen. Uit de evaluatie die staatssecretaris Jetta Klijnsma begin deze week naar de Kamer stuurde bleek dat gemeenten te vaak mensen afwijzen als ze om hulp aankloppen. Net als Klijnsma pleit de WRR ervoor zo vroeg mogelijk te signaleren dat iemand in financiële problemen dreigt te raken.

Nadja Jungmann onderstreept het belang daarvan. De groep die niet aanklopt bij schuldhulpverlening, omdat ze er toch niets van verwachten, is de laatste jaren gegroeid. Om die mensen over de streep te trekken, moet je de regels versoepelen, meent Jungmann. "Bied ze wat ruimte, bijvoorbeeld door een afbetaling over een extra maand uit te smeren en toe te staan dat ze een keertje overslaan. Bij afvallen of sporttraining wordt een terugslag geaccepteerd, maar bij schuldhulpverlening lig je er meteen uit als het een keer misgaat. Terwijl het traject meestal jaren duurt."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden