Bij orthodoxen zit afkeer islam diep

Het debat bij de ChristenUnie over de islam zal niet makkelijk zijn. De afwijzing dateert uit de 17de eeuw.

De ChristenUnie wil een serie debatten houden over de islam. Dat is hoognodig, niet zozeer voor de moslims in Nederland, maar vooral voor de christelijke partij zelf. Het beeld van de islam in deze op het orthodoxe protestantisme gefundeerde partij is bepaald door grote voorgangers als Luther en de Nederlandse theoloog Voetius, en door de Drie Formulieren van Enigheid. Dat betekent dat het beeld van de islam sterk polemisch is, gebaseerd op een gevoel van dreiging en op een absolute zekerheid dat alleen de eigen kerk de waarheid bezit.

Nieuwe theologische inzichten vanuit de dialoog tussen de godsdiensten spelen hier geen rol. Volgens Luther is de islam een gestalte van de duivel en Mohammed de Antichrist, qua gevaar slechts vergelijkbaar met die andere Antichrist, de paus. Erkent deze Reformator dan niet de talrijke overeenkomsten tussen islam en christendom? Ja, maar juist die overeenkomsten ziet hij als het product van een diabolische list om mensen te verleiden. Daarmee is het zoeken naar wat moslims en christen bindt feitelijk een uitzichtloze onderneming. Elke overeenkomst leidt de mens dan immers op de weg van de duivel.

De Utrechtse theoloog Voetius (1589-1676) was één van de eerste theologen die Arabisch studeerde. Dat leidde bij hem echter niet tot een begripvolle houding ten opzicht van de Koran, integendeel. Van hem is de beroemde uitspraak: ’Liever Turks dan paaps’, niet bedoeld als compliment voor de islam overigens. Hij wilde alleen maar aangeven dat het bij beide om tirannie gaat, met slechts een gradueel verschil.

Voetius is een interessant geval, omdat bij hem zichtbaar wordt hoe het beeld van de islam samengaat met veroordeling van alle andere christelijke kerken. Ofschoon ook hij de islam verfoeit, moet hij het verbod om God af te beelden wel waarderen. De Reformatie ontleende immers de eigen identiteit goeddeels aan een vergelijkbaar verbod op afbeelden. De Roomse kerk is in dat opzicht voor Voetius dus erger dan de islam.

De protestantse theologen in de negentiende eeuw zagen de orthodoxe kerken in het Midden-Oosten vanwege hun eerbied voor iconen eveneens als afgodendienaars. daarbij staken de moslims dan nog weer gunstig af, vonden ze. De protestantse zending onder de islam was een jammerlijke mislukking. Het bestaan van oosters-orthodoxe kerk in de Arabische landen kwam dus voor de zending als een ’Godsgeschenk’. De zending beijverde zich om deze orthodoxe kerken tot het ‘ware christendom’ te bekeren, een treurig misverstand. Deze oosterse christenen mogen zich op de oudste tradities van heel het christendom beroepen. Ook zijn er Arabisch-christelijke auteurs uit de Middeleeuwen die een diepgaande kennis van de Koran bezaten die in heel West-Europa niet geëvenaard werd. Het Europese beeld van de islam is doorgaans een product van vooroordeel, gebrekkige kennis en angst.

De door CU-Statenlid Kees van Kranenburg in Trouw genoemde Formulieren van Enigheid, de belijdenisgeschriften die de grondslag van de ChristenUnie vormen, wijzen niet alleen de islam als verfoeilijk af, ook de Roomsen krijgen een veeg uit de pan middels de ’afgoderij van de paapse mis’. Dezelfde Van Kranenburg heeft als student onder mijn leiding in de master wereldreligies een scriptie geschreven over wat christelijk gereformeerde dominees van de islam denken.

Een boeiende scriptie met een in mijn ogen treurige uitslag: 95 procent beschouwt de islam als een valse religie. Er is hier echter geen sprake van maatschappelijke islamofobie, maar van simpelweg herhalen wat de Reformatoren eeuwen eerder zeiden. De dominees van nu bleken niet gehinderd door nieuwe informatie. Die herhalingsdwang wordt volgens mij ten onrechte gezien als bewijs voor orthodoxie.

De zaak is duidelijk: de ChristenUnie hoort niet thuis in het rijtje van islamofoben als Wilders. Maar dat moet de partij dan wel klip en klaar duidelijk maken. Er ligt een theologische erfenis die historisch wellicht te begrijpen is. Die erfenis kan echter niet onverkort ingezet worden als onderdeel van een politiek program.

Een politieke partij kan vanuit een religieuze inspiratie allerlei allianties aangaan met andere politieke partijen die vanuit een andere inspiratie werken: daar is niets mis mee. Tenzij de ChristenUnie ook de samenwerking met katholieken weer eens ter discussie wil stellen. Voetius zou daarmee glimlachend instemmen. Dat debat over de islam kan nog heel boeiend worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden