'Bij ons hangt geen Corneille'

Feestelijk zal vandaag de stemming niet zijn op de Dag van de Kunstuitleen. Staatssecretaris Van der Ploeg van cultuur heeft de knuppel in het hoenderhok gegooid met de boodschap dat hij artotheken niet langer wil subsidiëren. Speciaal voor de open dag maakt fotograaf Margi Geerlinks een serie interpretaties van hoogtepunten in de moderne kunst, zoals van het beeld 'De kus' van Gustav Klimt.

Esther Gottschalk, directeur van de Federatie Kunstuitleen (FKU), is voor vijfentwintig gulden per maand lid van de artotheek. Een koopje, vindt ze, al kan het nóg voordeliger. Er zijn kunstuitlenen die maar honderd gulden per jaar in rekening brengen. ,,Voor dat luttele bedrag mag je dan ook nog eens elk kunstwerk lenen, of het nou vijfhonderd of vijfduizend gulden waard is.'

De directeur van de landelijke koepelorganisatie, waarbij negentig ideële kunstuitleencentra met 73000 abonnees zijn aangesloten, kan zich wel voorstellen dat staatssecretaris Van der Ploeg van cultuur het mes wil zetten in de subsidie aan artotheken. De doorsnee bezoeker van de kunstuitleen is net als Gottschalk hoogopgeleid, heeft een goed inkomen en is van zichzelf al geïnteresseerd in kunst. Waarom zou de overheid deze categorie kunstliefhebbers jaarlijks voor ruim twintig miljoen gulden moeten sponsoren? ,,Onze bezoekers zouden veel meer kunnen betalen', erkent Gottschalk. ,,In principe moet een kunstuitleen kostendekkend kunnen werken, al blijft er ook in de toekomst subsidie nodig voor kwaliteit, geografische spreiding en toegankelijkheid.'

De boodschap van Van der Ploeg kwam voor de FKU niet helemaal als een verrassing. Eerder dit jaar liet de sector zich door bureau Berenschot doorlichten op doelmatigheid. De conclusies logen er niet om. De onderzoekers constateerden dat de oorspronkelijke doelstelling van de kunstuitleen -het toegankelijk maken van hedendaagse beeldende kunst voor een zo breed mogelijk publiek- uit het oog is verloren. De sector leunt te zwaar op subsidies en besteedt die bovendien verkeerd. Ook wordt er te weinig aan kunsteducatie en voorlichting gedaan, waardoor geen nieuwe doelgroepen meer worden aangeboord.

De conclusies waren koren op de molen voor Van der Ploeg, die vindt dat de kunstuitlenen zo snel mogelijk moeten verzelfstandigen en zichzelf bedruipen. Dat is naar zijn mening ook goed voor jonge kunstenaars, die nu vaak moeilijk aan de bak komen bij de commerciële galeries die moeten opboksen tegen de gesubsidieerde kunstuitleen.

Maar zo gemakkelijk komt de staatssecretaris niet weg. Gottschalk: ,,Van der Ploeg kijkt wel met een zeer eenzijdige blik naar de kunstuitleen. Hij negeert de educatieve functie.' De FKU onderschrijft de noodzaak van een kostendekkende kunstuitleen, maar overheidsgeld blijft nodig om mensen te interesseren voor kunst. Ten onrechte veronderstelt de staatssecretaris dat rijke en goedopgeleide mensen vanzelf de weg wel vinden naar de kunstuitleen, meent Gottschalk. ,,Uit alle onderzoeken blijkt dat rijkdom en een hoge opleiding niet automatisch leiden tot meer interesse voor kunst.'

Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau koopt slechts vijf procent van de Nederlanders kunst. Dat percentage is de afgelopen twintig jaar nauwelijks gestegen, ondanks de toegenomen welvaart en hogere opleidingsgraad. Gottschalk: ,,Dat steunt ons in de overtuiging dat Van der Ploeg meer geld moet steken in de ontwikkeling van de kunstuitleen tot een breder centrum voor educatie en voorlichting. Vooral met de scholen moeten we intensief gaan samenwerken. Ik droom van een doorlopend leerplan, waarbij kinderen van hun vierde tot hun achttiende opgroeien met kunst in het lespakket.'

Ook volgens Berenschot ligt op het gebied van educatie nog terrein braak voor de kunstuitleensector. Het adviesbureau schetst twee ontwikkelingsscenario's. De kunstuitleen zou kunnen verzakelijken, wat bijvoorbeeld al in Amsterdam is gebeurd. Daar opereert de Stichting Beeldende Kunst sinds vorig jaar zonder subsidie. Dat is mogelijk doordat de SBK zich nog uitsluitend bezighoudt met de verkoop en verhuur van kunst. Alle andere activiteiten zijn afgestoten. De andere optie is dat de kunstuitleen zich ontwikkelt tot een 'breed publiekscentrum', dat niet alleen kunst uitleent, maar ook aan voorlichting en educatie doet. Voor die extra activiteiten blijft subsidie van de overheid nodig.

De kunstuitleen in het stadsdeel Amsterdam-Zuidoost heeft die omslag al gemaakt. Die verwelkomt deze week leerlingen van een school voor nieuwkomers. Door de kinderen te laten kijken naar kunst en erover te laten vertellen, wordt hun taalontwikkeling gestimuleerd, vertelt directeur Annet Zondervan. En zo zijn er nog meer projecten naast de kunstuitleen, die hier kostendekkend is. Van alle activiteiten in dit centrum is vijfenzestig procent gericht op educatie en voorlichting.

Het Centrum Beeldende Kunst (CBK) in Dordrecht zit op dezelfde koers, al zal de kunstuitleen hier nooit kostendekkend worden, zegt directeur Maaike van der Wiel. ,,We zitten nu op zestig procent, het streven is zeventig procent. Maar volledig kostendekkend kunnen en willen we niet werken, omdat we ook werk willen blijven aankopen van onbekende kunstenaars. Daarmee nemen we risico's die de commerciële galeries niet nemen. Bij ons vind je geen Corneilles of werk van Herman Brood. Het is ook onzin om dat soort kunst gesubsideerd aan te kopen en uit te lenen. Onze taak is het toegankelijk maken van kunst die niet zo gemakkelijk de commerciële galeries haalt.'

De tarieven in de Dordtse kunstuitleen zijn onlangs wel verhoogd, nadat een enquête had uitgewezen dat de abonnees vijftig procent meer wilden betalen. Het tarief bedraagt nu 12,50 gulden per maand voor kunstwerken tot 3000 gulden en 17,50 voor duurdere werken. Het CBK is volgens Van der Wiel nooit alleen een kunstuitleen geweest. ,,We hebben die functie altijd ingebed in een reeks activiteiten. We maken exposities, werken samen met scholen, geven cursussen 'Kijken naar moderne kunst', voeren een kunstenaars- en atelierbeleid. Dat zal allemaal niet meer mogelijk zijn als Van der Ploeg de geldkraan dichtdraait.'

De omschakeling van de sector naar een brede en professionelere organisatie met een kostendekkende kunstuitleen, vergt een financiële injectie van 35 miljoen gulden, heeft de FKU berekend. Dat geld is onder meer nodig om de collecties op te waarderen en de ruim honderd medewerkers bij te scholen. Ook is personeelsuitbreiding nodig, verwacht Gottschalk, om de nieuwe taken naar behoren te kunnen uitvoeren.' Gottschalk hoopt dat Van der Ploeg vandaag tijdens de open dag ook een 'rondje-kunstuitleen' maakt. ,,Dan zal hij zien dat we de samenleving veel te bieden hebben.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden