Bij hitte verdampt je bloed

Klimaatverandering zal ongetwijfeld tot hoge kosten voor de volksgezondheid leiden, zegt Emmelot-Vonk, hoofd van de afdeling geriatrie van UMC Utrecht. Beeld Mark Kohn

De eerste serieuze hittegolf sinds 2010 stond vorige week nog maar net in de startblokken, of het UMC Utrecht kreeg de eerste patiënten al binnen op de spoedeisende hulp, vertelt Mariëlle Emmelot-Vonk. Ze waren onwel geworden door de warmte of hadden last van uitdrogingsverschijnselen.

Emmelot-Vonk heeft in haar werk als hoofd van de afdeling geriatrie in het UMC dagelijks te maken met de grootste risicogroep bij aanhoudende hitte: ouderen. Bij de mogelijke invloed van klimaatverandering op de volksgezondheid had zij niet eerder bewust stilgestaan, moet ze eerlijk bekennen. "Daarom vind ik het juist wel een boeiend onderwerp."

Als medicus kan zij exact uitleggen wat er in het menselijk lichaam gebeurt bij stijgende buitentemperaturen. Omdat Emmelot-Vonk ook nog eens geriater is, gespecialiseerd in de zorg voor kwetsbare ouderen met meerdere lichamelijke aandoeningen of een combinatie van fysieke en psychische klachten, weet zij bovendien als geen ander waarom het vooral ouderen zijn die problemen kunnen krijgen bij extreme hitte.

Wartme afvoeren
Wat gebeurt er eigenlijk in het lichaam, als de temperatuur eromheen stijgt?

"Het lichaam probeert altijd zijn eigen temperatuur rond de 37 graden te houden. Stijgt de temperatuur buiten het lichaam, dan heeft de lichaamstemperatuur de neiging ook omhoog te gaan. Maar dat wil het lichaam niet, want dat functioneert optimaal bij 37 graden. Het gaat daarom op twee manieren proberen die warmte af te voeren. Om te beginnen ga je meer zweten. Niet het zweet op zich, maar de verdamping van het zweet op de huid voert de warmte af. Om ervoor te zorgen dát je ook meer gaat zweten en dus meer warmte afvoert, krijgt bovendien je huid een sterkere doorbloeding - de bloedvaten in je huid gaan meer open staan."

Meer zweten en een sterkere doorbloeding van de huid heeft voordelen maar voor ouderen ook nadelen, weet de geriater. "Door veel vocht kwijt te raken, dreigt sneller uitdroging. Ouderen drinken vaak te weinig, omdat hun dorstprikkel afneemt. Ook gaat als gevolg van de veroudering van het lichaam de temperatuurregulatie achteruit. Bij uitdroging heb je minder bloedvolume, want bloed, dat grotendeels uit water bestaat, verdampt bij hoge temperaturen. Als gevolg van die afname van het bloedvolume moet het hart heel hard gaan pompen om toch te zorgen dat er overal in het lichaam voldoende bloed aankomt, en dus zuurstof en voedingsstoffen.

"Behalve dat het bloedvolume afneemt, gaat het bloed bij hitte vooral naar de huid toe, waardoor er minder bloed beschikbaar is voor andere organen, zoals je hersenen, darmen, spieren en longen, die dat bloed ook hard nodig hebben. Veel bloed gaat in normale omstandigheden naar de hersenen, ongeveer twintig procent. Maar als het heel warm wordt, kun je licht in je hoofd worden en zelfs flauwvallen, omdat je bloed dan voor de broodnodige afkoeling op andere plekken in je lichaam zit. Om alle organen in het hele lichaam van voldoende bloed te blijven voorzien, moet het hart in de hitte dus dubbelhard aan het werk."

Weinig reservecapaciteit
Behalve verminderde dorstprikkel, minder transpireren en een slechtere temperatuurregulatie - fysiologische veranderingen in het lichaam waarvan alle ouderen in meer of mindere mate last hebben - kunnen zij ook ziekten hebben. Dodelijke slachtoffers van de hitte zijn meestal ouderen met hart- en vaatziekten. "Het hart moet al extra hard pompen bij hitte, maar omdat het weinig reservecapaciteit heeft, kan het hart dat bij deze patiënten niet meer opbrengen, het gaat falen.

"Daarnaast wordt het bloed stroperiger, waardoor er sneller stolsels ontstaan, die een hartinfarct of een beroerte kunnen veroorzaken. Ook door heel ernstige uitdroging kun je komen te overlijden. Bij mensen met astma en COPD zie je meer longproblemen, omdat er bij warm weer meer smog en stoffige deeltjes in de lucht zitten. Maar daaraan acuut overlijden gebeurt niet zo snel."

Mensen met chronische ziekten, zegt Emmelot-Vonk, gebruiken vaak ook veel medicijnen, die bij grote warmte gevaarlijk kunnen zijn. "Plastabletten bijvoorbeeld, waardoor je vocht kwijtraakt in plaats van vasthoudt. Op mijn spreekuur waarschuw ik daarvoor en adviseer ik bijvoorbeeld om tijdelijk te stoppen of te minderen met plastabletten. Andere medicijnen hebben weer invloed op het dorstgevoel of maken mensen minder alert, waardoor ze misschien te weinig gaan drinken. Daarnaast zie je vaak dat ouderen minder mobiel zijn, een slechtere cognitie hebben, minder goed voor zichzelf kunnen zorgen en er daardoor gewoon niet aan denken om meer te gaan drinken, binnen te blijven en ander nuttige hittetips op te volgen."

Klimaatbeheersing
"Eigenlijk", vindt ze, "zou de omgeving daarbij moeten helpen, omdat deze ouderen het zelf niet meer kunnen." Nog een taak erbij dus voor de mantelzorgers, nu de overheid het tot zijn beleid heeft gemaakt ouderen zolang mogelijk zelfstandig thuis te laten wonen. Wat overigens niet wil zeggen dat kwetsbare ouderen bij extreme temperaturen per definitie beter af zouden zijn in een verpleeg- of bejaardenhuis. "De klimaatbeheersing in deze instellingen is lang niet altijd in orde," weet ook Emmelot-Vonk, "zodat de binnentemperatuur er onaangenaam hoog kan oplopen."

Door de bezuinigingen op de zorg is bovendien voldoende persoonlijke aandacht in zorginstellingen niet vanzelf gegarandeerd. "Alleen een glas water naast iemands bed zetten, is vaak niet genoeg. "Ouderen die niet uit zichzelf drinken, moeten het glas aangeboden krijgen," vindt de geriater.

"Als je ze helpt en ondersteunt, zie je vaak dat ze wel drinken. Dat is inderdaad heel tijdrovend, maar ook de familie kan daarin een rol spelen. Hier in het ziekenhuis zien wij dat familie vaak best welwillend is om een handje te helpen. Als je toch op bezoek bent, probeer dan in dat halfuurtje te zorgen dat er een of twee glazen drinken ingaan. Ouderen willen wel drinken, dat is het niet. Niet altijd zoveel achter elkaar, omdat ze soms ook slikstoornissen hebben. Maar twee, drie slokjes, glas even weg en daarna weer een paar slokjes, dan heb je er in een halfuur toch weer een glas in zitten."

Aan uitspraken over de mogelijke toekomstige kosten van klimaatverandering voor de volksgezondheid waagt Emmelot-Vonk zich niet. Maar dat die hoog zullen kunnen oplopen, daaraan twijfelt ze niet, na de spoedopnames in haar ziekenhuis alleen al op de eerste twee dagen van de jongste hittegolf.

Wat is dodelijker: warmte of kou?

Zowel bij extreme kou als bij extreme hitte vallen er meer doden dan normaal. De scenario's voor klimaatverandering voorspellen dat Nederland waarschijnlijk mildere winters krijgt en zomers met meer en langduriger hitte. Dat wijst op minder extra sterfgevallen in de winter en meer in de zomer. Langdurige hitteperioden in het recente verleden staven dat.

In 2010, tijdens de laatste hittegolf vóór de warmterecords van vorige week, overleden naar schatting van het CBS vijfhonderd mensen meer dan normaal. In juli 2006 zijn volgens het CBS zo'n duizend mensen meer overleden dan in een gemiddelde julimaand. Ook elders in Europa stierven velen. Voor het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) was die zomer reden om een Nationaal Hitteplan op te stellen, dat in werking treedt als het vijf of meer dagen 27 graden of warmer dreigt te worden. Het Nationaal Hitteplan met tips en adviezen werd bij de recordhitte van vorige week meteen van stal gehaald.

Toch zijn niet alle geleerden het erover eens welk weer nu werkelijk de meeste slachtoffers maakt: warmte of kou. De Londense biostatisticus en epidemioloog Antonio Gasparrini deed met anderen onderzoek naar sterfte en weersomstandigheden op 384 locaties in 13 landen, waaronder Londen, Bangkok en Toronto. Hun conclusie, gepubliceerd in The Lancet: matige kou maakt veruit de meeste slachtoffers, in de meeste onderzochte landen, gevolgd door extreme kou, en daarna pas matige en extreme hitte. Reden voor een Nationaal Matige Koudeplan misschien?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden