Bij grote internationale financiële crises zijn het PvdA’ers die het land redden.

„Wat nodig is, is lef", zei de katholiek Fons van der Stee ooit over zijn baan als minister van financiën in drie kabinetten-Van Agt. Zonder deze karaktereigenschap redt een schatkistbewaarder het niet in de consensus politiek.

Redactie: Hans GoslingaCees van der Laan en Teun Lagas

Aan de ene kant moet de begroting op orde, aan de andere kant staan de coalitiepartners te klagen dat ze te weinig geld hebben om de samenleving gereed voor de toekomst te maken. De in 2005 overleden Wim Duisenberg, oud-minister van financiën in het kabinet Den Uyl (1973-1977) en later baas van de Europees Centrale Bank, karakteriseerde zijn baan ooit als volgt: „Je hoeft maar één ding goed te kunnen en dat is ’nee’ zeggen. De enige keer dat je ’ja’ mag antwoorden, is op de vraag: Zei je echt ’nee’?” Fons van der Stee stond aanvankelijk niet zo bekend als een neezegger toen hij minister van financiën was. ’Soepele Fons’ luidde zijn naam op het Binnenhof. Later, in 1982, liet hij zijn tanden zien en struikelde het tweede kabinet-Van Agt over zijn eis tot extra bezuinigingen.

Persoonlijkheid

Ministers van financiën moeten op gezette tijden bij wijze van spreken boven zichzelf uitstijgen om het land te redden of in ieder geval de schatkist, én bereid te zijn tegen de publieke opinie in te gaan. In uitzonderlijke perioden, en die waren er in de afgelopen zestig jaar, komt het op de persoonlijkheid van de minister aan. Niet verwonderlijk is dan ook dat in de naoorlogse periode diverse kabinetten zijn gevallen over de eisen van ministers van financiën. Van der Stee is al genoemd, ook zijn voorgangers Roelof Nelissen (KVP/CDA) en de destijds best geklede man van het Binnenhof, Hendrik Jan Hofstra (PvdA), lieten respectievelijk in 1972 en in 1958 een kabinet vanwege de financiën op de klippen lopen.

Frans Andriessen (CDA) stapte in 1980 zelf op, omdat hij meer wilde bezuinigen dan kabinet-Van Agt I waar hij lid van was. Achteraf werd hij geprezen voor zijn vooruitziende blik (latere kabinetten moesten daardoor nog forser bezuinigen) en glorieerde hij in Europa als lid van de Europese Commissie.

Groot gezag

Wat opvalt voor wie terugblikt is dat CDA-ministers van financiën vanwege stijgende overheidsuitgaven kabinetten laten vallen, maar dat PvdA-ministers het land redden, zoals nu wellicht weer met Wouter Bos die zijn imago van ’draaikont’ snel ziet veranderen in redder des vaderlands spaarvermogens.

De sociaal-democraten leverden meer schatkistbewaarders dan de christen-democraten, zeven PvdA’ers, tegen vijf CDA’ers en slechts twee VVD’ers. De beroemdste minister van financiën, Piet Lieftinck, was een PvdA’er. Hij saneerde na de Tweede Oorlog ’s lands financiën en leidde samen met premier Drees met groot gezag de wederopbouw. Het ’tientje van Lieftinck’ staat symbool voor de toenmalige geldzuivering, een ingrijpende operatie die Nederland op zijn kop zette en hem het etiket ’Boef van het Binnenhof’ opleverde. In die tijd deed de anekdote de ronde dat hij een man om een dubbeltje vroeg om een vriend te bellen. ’Neemt u er twee, dan kun u ze allemaal bellen’, kreeg hij als antwoord.

Een paar jaar later mocht zijn opvolger, partijgenoot Johan van de Kieft, een oplossing vinden voor de financiële gevolgen van de watersnoodramp in 1953. Dit leidde uiteindelijk tot de roemruchte Deltawerken.In 1973 werd Wim Duisenberg geconfronteerd met de economische gevolgen van de oliecrisis, die in combinatie met te hoge lonen in Nederland leidden tot een stagnerende economie.

Staat van dienst

Op het hoogtepunt van de flower powerperiode, 1968, ontstond wereldwijd een monetaire crisis als gevolg van het instorten van het Engelse pond. De toenmalige VVD-minister Johan Witteveen, kleinzoon van de Amsterdamse socialist Wibaut, besloot de uitvoer van zilveren munten vanaf een bedrag van 25 gulden te verbieden. Zijn staat van dienst zorgde er voor dat hij topman werd van het IMF, dat mede door een van zijn voorgangers, Lieftinck, in het Amerikaanse Bretton Woods was opgericht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden