Bij gestes passen geen woorden, bij gestes past stilte

René ten Bos, filosoof te Nijmegen, ergert zich aan een medeweggebruiker en doet iets dat hij anders nooit doet. Hij steekt zijn middelvinger omhoog. Hij schrikt ervan. Verontschuldigt zich: een spontaan gebaar dat zo maar ontglipte. Maar was het wel zo spontaan? Hij stak zijn middelvinger toch heel bewust omhoog? Dus toch een bewuste handeling? Iets tussen bewust en onbewust in, denkt hij. Eerder een geste dan een handeling. Wat bedoelt hij met dit onderscheid?

Als mijn kleindochter mij ontroert en ik strijk even over haar haar, dan is dat een geste. Maar strek ik mijn handen uit en til haar op, dan is dat een handeling. Ik til haar op met een bedoeling. Bijvoorbeeld omdat ik haar wil troosten. Heb ik dan geen bedoeling als ik over haar haar strijk? Ja zeker, maar die bedoeling is niet van te voren gepland. Ik voel dat ik die geste 'moet' maken. Waar komt dat gevoel vandaan? Voor een antwoord is Ten Bos te rade gegaan bij de Duitse filosoof Heidegger. Heidegger spreekt van gestemdheden in het menselijk bestaan. Over die gestemdheden zijn we slechts beperkt de baas. Eigenlijk is het als met gestemde piano's. Ook die stemmen niet zichzelf, maar worden gestemd. Zo kan er bij mij als ik mijn kleindochter zie, een gestemdheid ontstaan van liefde en ontroering. Haast zonder dat ik er zelf erg in heb. Ik strijk over haar haar. De geste verraadt mijn gestemdheid.

In de geste luistert het lichaam spontaan naar de gestemdheid van de geest. Even is de scheiding van lichaam en geest opgeheven. Als premier Rutte bij de herdenking in Alphen aan de Rijn met zijn armen langs zijn lichaam er wat onhandig bijstaat, ontroert hij. Je voelt het: zijn onhandigheid is spontaan, hij heeft het moeilijk.

In tegenstelling tot de bedoeling van een handeling, realiseren wij ons pas achteraf wat de bedoeling was van een geste. Dat achteraf is essentieel. Als ik van te voren bedenk: ik strijk mijn kleindochter eens door haar haar, dan zien 'de mensen' hoe veel ik van haar houd, of als premier Rutte denkt: ik moet er daar in Alphen een beetje onhandig bij staan, dan zien 'de mensen' hoe zeer het me aangrijpt, dan zijn de gestes ontdaan van hun echtheid. Echte gestes worden herkend voordat we kunnen zeggen waar ze voor staan. Spontaan voelen we het verdriet mee met de premier als hij daar wat onhandig ernstig staat.

Bij gestes passen geen woorden. Bij gestes past stilte. In de stilte ligt de herkenning. Verliefden weten dat als geen ander. Ze zeggen niet veel. Woorden zouden de stille intensiteit van hun samenzijn verbreken. Na een ramp zijn we een paar minuten stil. Waar mondt die stilte in uit? In nieuw, troostvol inzicht waardoor acceptabel wordt wat eerder ondraaglijk was? Of voelen we in de stilte dat we de betekenisloosheid van het lijden moeten accepteren? Dat we wachten op een antwoord. Maar dat dat antwoord niet zal komen.

Ten Bos bespreekt beide mogelijkheden en noemt de religieuze interpretatie als derde mogelijkheid. De religieuze interpretatie geeft iedere ambitie de wereld rationeel te doorgronden op. Het denken houdt op. Het spreken ook. Exit logos. 'Het moet een heel fijn gevoel zijn om dat niet meer te hoeven', schrijft hij. Ik neem aan dat hij dat ironisch bedoelt, want zelf wil hij absoluut verder met denken. Ook al laat de chaos zich niet door denken ordenen en ziet hij de stilte na een ramp uiteindelijk als een zwijgen ten gevolge van overstelpende betekenisloosheid. En niet als bron van inspiratie voor ongedacht nieuwe betekenis.

Aanstaande vrijdag is het Goede Vrijdag. De theologie heeft, zoals Ten Bos terecht stelt, de paradox van het sterven van Gods Zoon ondergebracht in een goddelijk zingevingssysteem dat het ultieme antwoord bevat op het menselijke vragen naar betekenis. Met Christus' kruisdood als centrale, van te voren zo bedoelde handeling. Ik kijk naar het kruis. Christus hangt er dood- en doodstil. Voor de één de stilte van ultieme zinloosheid, voor de ander een vindplaats van zin en authenticiteit. Voor de meesten nu eens het één, dan weer het ander. Het antwoord dat Christus zelf zocht bleef uit. Zo kwam hij aan het kruis. Achteraf gezien een geste. Een absolute geste.

René ten Bos, Stilte, geste, stem.
Boom € 17,50

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden