Bij elke rondleiding komt er een illegale naam bij

Trouw gaat deze zomer ondergronds en beschrijft een aantal locaties in 'De Kelder van Nederland'. Vandaag aflevering 19.

Het zou nog niet zo erg zijn, als de waardevolle inscripties en tekeningen er niet door beschadigd raakten. De Zonneberg heeft bijna honderd kilometer gangen en dus eindeloze wanden. Maar de berggids moet de bijzondere namen met zijn benzinelamp bijlichten: ze zouden anders niet opvallen tussen het stiekeme gekrabbel van toeristen. Niet van H. J. Vaessen 'met huisgezin', die Gulikers aanwijst. Of van de Fam. Op den Oordt, Fam. Kerpentier en Mad. (Madame) Bovens. Zij waren geen illegale krassers, maar Maastrichtenaren die hier in september 1944 schuilden. Met vierduizend stadgenoten hebben ze er gezeten: twee, drie, soms wel tien dagen.

Over de Zonneberg zijn boeken te vertellen. Bijvoorbeeld over de blokbrekers die mergel uitzaagden en met walmende olielampjes zwarte plekken op het plafond achterlieten. Over vier kloosterlingen die in de berg verdwaalden en jammerlijk omkwamen. Of over reproducties als die van de Nachtwacht en beeldhouwwerken als de zeven meter lange mosasaurus.

Een van de interessantste aspecten van dit gangenstelsel (dat zijn naam dankt aan een hoeve vlak bij de ingang en dat de bouwstenen van de Keulse dom leverde) is de rol in de oorlog. In 1943 groeide in Maastricht de angst dat de stad in de frontlinie zou komen te liggen. Er werden bombardementen verwacht vanwege het strategische belang van de Maasbruggen. Daarom kwamen er al vroeg evacuatie-plannen op tafel (met toestemming van de Duitsers) om inwoners van de stad in geval van nood in de mergelgrotten onder te brengen. Er werd op veertigduizend vluchtelingen gerekend.

Op zijn rondleiding door de Zonneberg laat Gulikers de herinneringen zien. De inwoners van Maastricht waren per vak ingedeeld; overal aan de wanden zijn de pijlen en nummers nog zichtbaar. De haken voor de luidsprekers zitten nog in de muur; de omroepcel waaruit informatie voor de evacués werd gegeven, is nog te zien. Ook de pompkamer is bewaard ('De pomp na gebruik direct uitschakelen'), net als de bakovens waar de broodvoorziening werd geregeld. De Zonneberg telde er vijf; een schoorsteen van dertig meter lang voerde de ovengeuren naar de buitenlucht. Gekookt werd er bij dieselapparaten: soep en bonenschotels. In de vakken zorgden kaarsjes en olielampen voor verlichting. Warm water was er ook, maar op bepaalde tijden: in vak 2 (waar de bewoners van de binnenstad ondergebracht zouden worden, van 7 tot 8 uur en van 12 tot 1). Het staat nog op de muur te lezen. 'Biechten van 7 uur tot 10 voor 8', dan tien minuten 'morgengebed' en '8 uur H. Mis' in de kapel die met altaar en afbeelding van Onze Lieve Vrouwe was ingericht. Ook van de EHBO-post en het ziekenhuis zijn resten over. Mensen sliepen op hooizakken op de grond of op uitgehakte banken. Er waren honderden toiletten.

In september van 1944 leek het zover. Steeds vaker vlogen er vliegtuigen over de stad - naar later bleek op weg naar Duitsland. Er werd nog geen opdracht tot evacuatie gegeven. Toch groeide de angst onder de bevolking en spontaan meldde men zich massaal bij de ingang van de grotten of de kazematten van het fort St. Pieter. Zo'n vierduizend mensen verbleven in de Zonneberg, vooral moeders en kinderen. Kunstenaars schilderden op de wanden of hakten een kruiswegstatie uit. Namen werden ingekrast, met de data van het verblijf. Gulikers heeft zelfs Duitse namen op de muur ontdekt, SS'ers die ook iets wilden achterlaten.

Op 14 september werd Maastricht bevrijd en kwamen de meeste evacués uit de berg; een enkeling bleef achter, uit ongeloof. Frits Beks zag de 14e voor het eerst het buitenlicht. Hij was op 8 september in de grot geboren, vlak bij de warme oven. Op zijn vijftigste verjaardag keerde hij terug naar dat plekje, een wandschildering herinnert eraan. Ook over dit soort 'monumenten' moeten de berggidsen waken. Soms denken ze weleens aan hun voorganger, die een Pruisische soldaat erop betrapte dat hij de handtekening van Napoleon uit 1803 onleesbaar wilde maken. Woedend vertelde hij later: “Het is dat ik een vrouw en een stel kinderen te verzorgen heb. Anders zou ik mijn fakkel weggesmeten hebben, was ik op de vlucht gegaan en had ik de ellendelingen laten doodhongeren.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden