Bij elke man die op mijn vader lijkt, denk ik: Flikker op!

Beeld RV

Seksuele voorlichting thuis of op school is al niet makkelijk. Maar hoe bespreek je gevoelige zaken in de jeugdzorg, met jongeren die soms al nare ervaringen hebben opgedaan?

Tien meiden zitten ontspannen op grote leren banken, benen onder het lijf, makkelijke sweaters aan. 'Cute but psycho' staat er bij een op de borst. Het gesprek gaat over seks en liefde, maar ook over geil zijn en soa's. Er is limonade en er zijn koekjes.

Marieke van der Sanden en Marloes Cox, de een beeldend therapeut en de ander dramatherapeut bij de Hoenderloo Groep, leiden vandaag de laatste sessie. De jongeren hebben negen trainingen over seksualiteit achter de rug. Of eigenlijk is het een therapie, dus dat krijgt deze maandagmiddag voorrang boven school. Anna (15) is de enige die liever was blijven leren. Dat is belangrijker, vindt ze.

Voor jeugdzorgwerkers is het lastig om met jongeren over seksualiteit te praten. De tieners hebben vaak gedragsproblemen of psychische aandoeningen. Meer dan de helft van de 11.000 uit huis geplaatsten heeft te maken gehad met seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik, zo blijkt uit onderzoek. Het is een ingewikkelde en kwetsbare groep.

"Als professionals reageren we nog weleens te heftig", zegt Marieke van der Sanden. "We zijn heel goed in het herkennen van grensoverschrijdend gedrag, daar waren altijd al meldcodes en protocollen voor. We zijn nog niet zo goed in gezond gedrag. Mogen jongeren met elkaar afspreken zonder leiding erbij, aan elkaar zitten, een relatie hebben? Experimenteren hoort bij de puberleeftijd."

Er wordt op Hoenderloo wel aan seks gedaan, weten de meiden. Noa heeft gehoord dat er op een oude wc een condoom was gevonden. "Bij een sekservaring hoop je dat die zo plezierig mogelijk is", reageert groepsleider Anique Vinke droog. "Je kunt mij niet vertellen dat het heel plezierig is op een wc." "Wel spannend", zegt Karlijn.

Alle onderwerpen, naast nare ervaringen ook de leuke kanten van seks en verliefd zijn, komen ter sprake tijdens de sessie. "Willen deze jongeren zich seksueel gezond ontwikkelen, dan moeten ze leren wat nou eigenlijk normaal is en hoe mensen elkaar horen te behandelen", zegt Van der Sanden.

Sinds verschillende commissies zich over de jeugdzorg bogen, is er een systeem ontwikkeld van gekleurde vlaggen waarmee jeugdzorgwerkers gedrag kunnen inschatten. Van gezond (groen) tot fors grensoverschrijdend (zwart) en alles wat daar tussenin zit. De Hoenderloo Groep heeft meegedaan aan een landelijk, vierjarig project om het vlaggensysteem aan te passen voor de kwetsbare en ingewikkelde groep jongeren in de residentiële zorg.

De groepstrainingen zijn onderdeel van een programma om seksualiteit bespreekbaar te maken in de instelling. Dit jaar moeten ook alle pedagogisch medewerkers, therapeuten, gezinsbehandelaars en coördinatoren een training gevolgd hebben. Zelfs de gastvrouwen en receptionistes, want die hebben een belangrijke signaleringsfunctie.

Strenge regels

De leefgroep in Deelen bestaat uit tien meiden van dertien tot achttien jaar. Ze wonen op de Veluwe midden in het bos, hun gebouw lijkt net een kampeerboerderij. Behalve twee ruime huiskamers heeft het een speelkamer met tv-scherm, een grote keuken met eettafels en een washok met gestapelde wasmachines. De slaapkamers zijn boven, onder een schuin pannendak met dakkapellen.

De bewoonsters zitten hier niet voor even en niet voor de lol. Sommigen hebben al een uitgebreide gang langs instellingen gemaakt, hebben pleeggezinnen en crisisopvang achter de rug. Voor een enkeling is dit de eerste kennismaking met de jeugdzorg. Karlijn, van zestien, zit al bijna een jaar op deze groep. Jennifer, met dertien jaar de jongste, is hier net vier maanden.

De regels zijn behoorlijk streng, vertelt groepsleider Anique Vinke. Maar als de jongeren zich goed ontwikkelen en zich houden aan de afspraken, mogen ze steeds meer. Dan krijgen ze bijvoorbeeld een eigen sleutel van hun slaapkamer. Zo leren ze geleidelijk omgaan met zelfstandigheid. Ze mogen bijna allemaal om het weekend naar huis, al ziet thuis er meestal niet standaard uit.

Zo zittend op de bank zijn het gewone meiden. Ze stellen open vragen, maken grappen. "Ruzie is gratis, scheiden is duur", floept de vijftienjarige Noa eruit als het over relaties gaat. Die heeft ze van haar moeder, voegt ze nog toe. Normaal hebben de trainers een gesloten box klaarstaan, waar de jongeren ongemerkt vragen in kunnen doen. "In deze meidengroep heeft er nog nooit een briefje in gezeten", zegt Marloes Cox. "Ze hebben weinig gêne om dingen te bespreken met elkaar. Alles kan aan de orde komen."

Toch is niemand heel open over de eigen geschiedenis. De meiden weten van elkaar wel min of meer wat er heeft gespeeld. Vaak ernstige zaken: verwaarlozing, mishandeling, misbruik. "Echt persoonlijke dingen hou je voor je", zegt Jennifer. "Ik vertrouw mensen vrij snel, maar niet in deze instelling. Voor je het weet, weet heel Hoenderloo er van." Af en toe is er een opmerking die laat zien dat ze een andere achtergrond hebben dan de gemiddelde pubermeisjes. "Ik ben bang om zwanger te raken", zegt er een. "Want stel dat ik dan klappen krijg en dat de baby beschadigt."

Tekst loopt door onder deze afbeelding.

Beeld Meulendijks Nanne

Het gros van de meiden heeft al ervaring met vriendjes en seks. Seksuele voorlichting hebben ze geen van allen echt gehad, afgezien van deze training dan. In een gemengde klas met jongens of een mannelijke leerkracht voelt het nogal awkward, vinden ze. En thuis was het ook geen gespreksonderwerp. Met mijn moeder nog wel, zegt Karlijn. "Maar mijn vader wil het er niet over hebben, voor hem ben ik nog zijn kleine meisje."

Vaders zijn überhaupt een thema. Een meisje is vooral met vrouwen opgegroeid. "Ik heb geen geweldige vaderfiguur gehad", zegt ze. Een ander knikt: "Bij elke man die maar iets op mijn vader lijkt, denk ik: Flikker op." Een meisje is misbruikt door haar pleegvader.

Maar vanmiddag gaat het dus juist ook over fijne dingen - 'als een jongen je kust in je nek'. Hoe het voelde om voor het eerst verliefd te zijn. Of over de band die ze met sommige vrienden hebben - 'er zijn echt wel goeie jongens die kunnen luisteren'.

Expliciet

De trainers zijn behoorlijk expliciet. Op een bord tekenen ze precies uit hoe het zit met de vagina en het plasgaatje, en waar de clitoris zit. Ze vertellen dat het gemiddeld dertien minuten duurt voor een vrouw klaarkomt en dat ze dat soms wel een paar keer achter elkaar kan. Een paar weken terug hebben ze geoefend met een condoom en een neppenis. Dat was voor de meesten nieuw. "Ik gooi zo'n condoom altijd naar mijn vriendje toe", lacht een meisje.

Met de jongeren uit de andere leefgroepen op het terrein zouden ze niet zo snel iets beginnen, zeggen de meiden. Niet bepaald interessante jongens hier, vat Anna samen. Niet slim ook om een relatie aan te gaan met iemand die zelf ook problemen heeft gehad.

Tekst loopt door onder deze afbeelding.

Beeld Meulendijks Nanne

Ze kennen allemaal de soos op maandag en woensdag. Weinig leiding, heel veel jongeren bij elkaar. Maar daar mogen ze zelf niet heen. "Ook om jullie een beetje te beschermen", reageert groepsleider Anique Vinke. "De sfeer is niet echt fijn. Te veel ruimte om gekke dingen te doen." Noa heeft op school, op het terrein van de jeugdzorginstelling, nog weleens last van jongens die aan haar zitten, ook vrienden. "Meestal zeg ik dan maar niks. Ik wil ze niet beledigen of voor schut zetten." Het meisje weet niet wanneer ze een jongen kan vertrouwen, zegt ze. "Ik vraag het vaak genoeg, of ze serieus zijn, maar ik kan dat heel moeilijk inschatten. Ik snap zelf ook niet zo goed waarom ik er altijd weer in trap."

Als ze in haar ogen begint te vegen, slaat een van de meiden een arm om haar heen. Karlijn maakt een grap: "Soms heb je een chick met een dick nodig", zegt ze. Iedereen lacht, ook Noa. "Als iemand huilt, dan moet je haar laten lachen toch?" Karlijn weet heel goed hoe ze van zich af moet bijten. "Ik ben al eens een jongen achterna gegaan met een waterpomptang." Ze blijft op school bij Noa in de buurt. "Dan laten ze haar wel met rust."

Karlijn heeft inmiddels mensenkennis, zegt ze. "Als je veel hebt meegemaakt, dan leer je daarvan. Als je met heel verschillende mensen hebt gewoond, dan leer je goed observeren." "Het kan ook dat je te veel hebt meegemaakt", reageert Noa stilletjes. Dat geldt in feite ook voor Karlijn. Het is al heel wat maanden dik aan met haar vriend, maar 'ik hou van jou' heeft ze nog niet tegen hem gezegd.

Ingewikkeld voor de groepsleiders is dat ze een opvoedkundige rol én een beschermende functie hebben. Dat botst soms met elkaar, zegt Marieke van der Sanden. Ze kent een voorbeeld van een leidinggevende die twee jongens van twaalf 'betrapte', samen in één bed, onder de dekens. "Ze werden meteen van de kamer gehaald, terwijl achteraf bleek dat ze vliegtuigjes aan het vouwen waren."

Dat soort ervaringen bespreken ze op de trainingen ook. Als begeleider kun je achteraf best vertellen dat je het verkeerd hebt ingeschat. Uitleggen waarom je zo alert bent. Het ligt niet aan jouw gedrag, zeg je dan, het is omdat je nu eenmaal hier zit."

Groepsleiders bij de Hoenderloo Groep mogen best betrokken zijn, maar tegelijk moet de houding professioneel zijn, op afstand. Meiden mogen onderling ook niet aan elkaar zitten. "Soms heel terecht", zegt groepsleider Anique Vinke. "Bij sommigen roept het angst op als iemand te dichtbij komt. Maar we moeten daar niet te rigide in zijn. Iedereen heeft weleens een knuffel nodig."

Er is nu ook een minderjarig stelletje bij de Hoenderloo Groep dat seks mag hebben, weet Van der Sanden. De een woont op een leefgroep, de ander in een gezinshuis. "Op hun verzoek werd eerst nogal negatief gereageerd, maar ze hadden al een tijd verkering, dan is het vrij normaal dat ze meer willen."

Trouwen

Deze laatste bijeenkomst eindigen de meiden met een vragenlijst. "Er zijn dingen waar je geen invloed op hebt gehad in je leven, maar straks ben je achttien en het is handig als je weet op welke zaken je wilt focussen", legt Marloes Cox uit. Wanneer wil je op jezelf gaan wonen, welke opleiding wil je doen, hoe lang duurt die? Hoeveel dagen wil je straks werken?

De meeste meiden weten al wat ze willen worden. Danser, kapster, een meisje wil het leger in, een ander wil misschien groepsleider worden. Een flink aantal wil ook reizen zodra ze hier weg zijn. En afgezien van een huisdier, willen ze ook vrij vlot trouwen en kinderen krijgen, op één meisje na. Liefst begin twintig al. Anique Vinke begrijpt dat wel. "Wij kunnen als begeleiders wel zeggen: 'Richt je op je eigen ontwikkeling, ga eerst reizen', maar uiteindelijk is de behoefte aan liefde heel menselijk. Bij deze groep misschien nog wat sterker. Een man en een kindje geven deze meiden eigenwaarde. En in ieder geval iemand die van ze houdt."

Om privacyredenen zijn de namen van de jongeren gefingeerd. Hun echte namen zijn bij de redactie bekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden