plein2

Bij een motie van afkeuring is het oppassen geblazen

Thierry Baudet van Forum voor Democratie. Beeld ANP

“Nee, dat kan niet”, protesteerde Kamervoorzitter Khadija Arib nog. Het Kamerdebat over het VN-Immigratiepact was vorige week nog maar net begonnen of Kamerlid Thierry Baudet wilde met een motie van wantrouwen het hele kabinet naar huis sturen. Hij wilde er metéén over stemmen.

De rest van de Tweede Kamer moet voor zo’n vroegtijdige stemronde toestemming geven. Die ging zuchtend akkoord. “Laat de heer Baudet dan die motie van wantrouwen maar indienen”, zei Joël Voordewind van de ChristenUnie. “Dan hebben we dat gehad en kunnen we verder met het debat.” Baudets motie van wantrouwen ging kansloos ten onder.

Zo’n motie van wantrouwen tegen het kabinet of de premier, direct aan het begin van een debat, gaat dwars in tegen de parlementaire etiquette in de Tweede Kamer. Het is politiek grof geschut. De ongeschreven regel is dat er eerst naar elkaars argumenten wordt geluisterd en daarna pas de vertrouwensvraag gesteld.

Alleen Geert Wilders’ PVV diende tot nu toe zulke vroegtijdige moties van wantrouwen in. Zelfs hij is er niet scheutig mee. Wilders deed het voor het eerst in 2013 bij Algemene Beschouwingen en afgelopen herfst nog eens bij een debat over de dividendbelasting. Beide keren was de commotie groot. Veel groter dan nu.

Terwijl daar toch iets opmerkelijks gebeurde, want Thierry Baudet had nóg iets in zijn zak: een motie van afkeuring, tegen minister van justitie Harbers. Het diende als een soort tweetraps-raket. Dat is nieuw; de PVV bijvoorbeeld heeft nog nooit twee zulke moties in één debat ingediend. De motie van afkeuring van Baudet sneuvelde kansloos, net als de motie van wantrouwen. Maar hij kon er op Facebook een extra filmpje mee maken. “Wie tegen de motie stemt, stemt tegen Nederland!”, riep hij in het parlement.

2015 als topjaar

Moties van wantrouwen en afkeuring tegen een heel kabinet zijn iets van vooral de laatste decennia. In 2015, het absolute topjaar, kreeg het kabinet Rutte-II wel vijf van zulke moties om de oren. Bijna altijd komen de moties van de PVV of een van haar afsplitsingen. Geert Wilders mag met recht de hofleverancier heten. Van de zestien keer dat een kabinet sinds het jaar 2000 een motie van wantrouwen of afkeuring voor de kiezen kreeg, waren er slechts drie níet afkomstig van de PVV of PVV-achtige partijtjes.

Rutte weet dat hij niet echt bang hoeft te zijn voor een motie van wantrouwen. Hij diende er trouwens zelf ooit ook een in, toen de VVD in de oppositie zat in 2009.

In de geschiedenis is het maar één keer gebeurd dat een kabinet door een motie van wantrouwen ten val kwam. Lang, lang geleden, in 1939, een kabinet dat er ook nog maar een paar dagen zat.

Veel gevaarlijker is de mildere variant, de motie van afkeuring. De beroemdste daarvan dateert uit 1980. Het kabinet-Van Agt weigerde toen een olieboycot in te stellen tegen het apartheidsbewind in Zuid-Afrika, waarna PvdA-leider Joop den Uyl een motie van afkeuring indiende. Omdat Van Agt bij voorbaat weigerde die motie uit te voeren, werd het debat over de olieboycot zeer beladen. Het lukte de PvdA niet om Van Agt naar huis te sturen.

Dividendmemo’s

Dat het oppassen geblazen is als moties van afkeuring komen, merkte premier Rutte zelf afgelopen herfst nog. Hij kreeg er een om de oren na het debat over de plotseling opgedoken memo’s over de dividendbelasting. Het kabinet kwam met de schrik vrij. Alleen de 76 Kamerleden uit de eigen coalitie steunden het kabinet nog. De voltallige rest van de Kamer sprak zijn afkeuring uit.

ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers. Beeld ANP

Een andere ‘zeer gevaarlijke’ motie van afkeuring was er in het motie-topjaar 2015. Die kwam van de normaal helemaal niet zo opstandige ChristenUnie. Fractievoorzitter Gert-Jan Segers vermaande samen met de voltallige oppositie premier Rutte over de Teevendeal. Weliswaar geen motie tegen het voltallige kabinet, maar voor premier Rutte zelf een zeer pijnlijke afstraffing.

Beroemde moties van wantrouwen tegen een heel kabinet

1. Motie-Wilders over de Miljoenennota (2013)

2. Motie-Segers (CU) over Teevendeal (2015)

3. Motie-Rutte (VVD) over de Miljoenennota (2009)

In Plein 2 worden de belangrijke en minder belangrijke bijzaken in politiek Den Haag beschreven door de parlementaire redactie van Trouw. De vorige aflevering: Ook Nederland had zijn Khashoggi-affaire: een dode lasser op de ambassade van China 

Lees meer afleveringen van deze rubriek op trouw.nl/plein2.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden