Bij de derde verkiezingen in vijf jaar vraagt de Spaanse politiek zich af: wie is de ware patriot?

Elke april herdenken linkse groepen de slag bij Villalar de los Comuneros. In 1521 werden opstandige boeren hier in de pan gehakt door het leger van Karel de Vijfde. Beeld alex tieleman

Na een campagnetijd waarin patriottisme bij zowel linkse als rechtse partijen hoogtij vierde, gaan de Spanjaarden zondag naar de stembus. 

Presidente, presidente! riepen we vorig jaar toen Pedro Sánchez hier was. En wie werd er premier?” zegt de lokale socialist Luis Tudanca tegen een met vlaggen zwaaiende menigte in het gehucht Villalar de los Comuneros.

Het is de vraag of de sociaal-democratische Sánchez (PSOE) door de aanmoedigingen diep in het Castiliaanse binnenland de Spaanse premier werd, en daarmee brak met zeven jaar conservatief landsbestuur. Maar Villalar is zeker een betekenisvolle plek. Progressief Spanje viert hier de eigen liberale inborst met de herdenking van een veldslag die zo’n vijfhonderd jaar geleden plaatsvond. 

In 1521 leverden opstandige boeren hier strijd tegen de troepen van keizer Karel de Vijfde. Dat ze genadeloos in de pan werden gehakt, de leiders op het dorpsplein onthoofd, maakte van de comuneros een symbool van strijd van onderdrukten tegen de heersende elite. Dat de boeren er volgens veel historici juist niet al te vrijzinnige waarden op nahielden, doet daar voor degenen die herdenken niets aan af.

Uit de mottenballen

De Slag bij Villalar werd na de dood van dictator Franco in 1975 uit de mottenballen gehaald en 23 april werd door links als feestdag voor de nieuwe autonome regio Castilië en León gekozen. Vorig jaar liet Sanchez zich nog in Villalar zien. Dit jaar zei hij af vanwege verkiezingsdebatten in de aanloop naar de parlementsverkiezingen, waar hij een tweede termijn hoopt binnen te slepen.  

Aan de voet van het monument op het dorpsplein waar de leiders van de comuneros werden geëxecuteerd, worden nu bloemen gelegd. Linkse groepen houden toespraken en waarschuwen voor een nieuwe rechtse regering. “Soms vraag ik me af of rechts terug wil naar de 20ste of de 19de eeuw”, roept lokaal PSOE-leider Tudanca verbolgen uit. 

Partijgedeputeerde Mar Rominguera vindt dat Spaans patriottisme niet alleen door rechts geclaimd kan worden. “Ons Spanje is dat van een welvaartsstaat voor iedereen”, zegt zij. “En een land met verschillende volken.” Dat patriottisme tijdens de campagne zo wordt benadrukt, heeft te maken met de problemen tussen Madrid en Catalonië, die nog altijd niet zijn opgelost. 

Paasprocessies

Links en rechts zoeken hun eigen nationalistische symbolen uit. Zo schurkte rechts genoegzaam aan tegen de traditionele paasprocessies. De extremistische partij Vox trapte zelfs de campagne af in de Heilige Grot van Covadonga, een plek waar een veldslag tegen de Moren wordt herdacht, die als begin van de ‘herovering’ van het Iberisch Schiereiland geldt. Al hebben historici ook nogal wat reserves bij dit verhaal, het past uitstekend bij de nationalistische retoriek van rechts.

In Villalar daarentegen laten rechtse partijen als de Volkspartij en Vox zich nauwelijks zien. Leden van het conservatieve regiobestuur komen schoorvoetend naar het dorp. Maar de conservatieve regioparlementsvoorzitter Angel Ibanez moet in de vip-tent, waar streekgerechten en glazen wijn rondgaan, toegeven toch ook best trots te zijn op de Slag bij Villalar. Het is een beetje de Franse Revolutie van Spanje, zegt hij.

Het belang van Castilië en Leon is voor Ibanez dat de regio geldt als de ‘bakermat van Spanje’. “Met ons erfgoed hebben we misschien wel meer reden om onze cultuur te etaleren dan de Catalanen, de Basken of de Galiciërs.” 

Kogelvrije vesten

Agenten van de Guardia Civil met kogelvrije vesten staan om de vip-tent heen. Boven het dorp zoemt een helikopter. Herleven hier oude tijden? Houdt men rekening met een bestorming van ‘de elite’ in de vip-tent? Dat is niet het geval, verzekert de organisatie. De uitgebreide beveiliging moet juist schermutselingen tussen linkse en rechtse groepen voorkomen.

De sfeer onder de dertienduizend bezoekers blijft gemoedelijk. In een rokerige eettent smikkelen families van gebakken chorizo en churro’s. Buiten verkoopt een oudere dame castagnetten. Pedro Ramon, ober van beroep, zwaait met de paarse regiovlag. Hij is met vrouw en kinderen naar Villalar gekomen om zijn ideaal van een links Spanje uit te dragen. Is het niet een beetje een viering voor eigen parochie, zo zonder rechts? “Kijk, zij staan voor Karel de Vijfde”, legt Ramon uit, “Wij voor de comuneros.”

Naar de stembus

Voor de derde keer binnen vijf jaar tijd gaan de Spanjaarden zondag naar de stembus. In juni werd de conservatieve regering van premier Rajoy naar huis gestuurd. Sociaal-democraat Pedro Sánchez, die de drijvende kracht was achter de machtsovername, moest in februari zelf opstappen. Hij kreeg zijn begroting niet door het parlement. 

Sinds begin jaren tachtig heeft de Spaanse arbeiderspartij PSOE zeven keer een Spaanse regering geleid. De conservatieve Volkspartij vijf keer.

Sinds de parlementsverkiezingen in 2015 hebben nieuwkomers de linker- en rechterflank versnipperd. Na het uiterst linkse Podemos en het centrumrechts Ciudadanos komt daar vandaag het extreem-rechtse Vox bij, is de verwachting. De sociaal-democraten van Pedro Sánchez staan op winst. Traditioneel links of rechts kan echter alleen regeren met steun van andere partijen. Het tijdperk van absolute meerderheden in Spanje lijkt met deze verkiezingen definitief ten einde te komen.

Lees ook: 

De vraag van de Spaanse verkiezingen: wordt het ‘Frankenstein’ of ‘Francostein’?

Hoewel de campagnes voor de Spaanse verkiezingen over banen en pensioenen gaan, zet opkomend nationalisme het debat op scherp.

De Spaanse regering wankelde al binnen een jaar 

Zonder steun van de Catalaanse partijen in het parlement werd regeren voor premier Sánchez erg lastig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden