Bij code zwart spoelen we terug naar steentijd

Tv-serie en expositie laten zien hoe het water Nederland vormde

"Kijk", roept Frank Westerman, "het water in de vaart staat hoger dan het land. Zonder de constante werking van gemalen zou het land nu water zijn. Dat is toch net zo mooi als de sawa's op Bali? Maar in plaats van trots te zijn op tien eeuwen strijd tegen het water, gaan we in Nederland cultuurland teruggeven aan de natuur."

De trein glijdt door Waterland op weg naar Enkhuizen, waar de schrijver het gezicht is van de tentoonstelling 'Nederland in 7 overstromingen' in het Zuiderzeemuseum. Afgelopen vijdag maakte hij zijn debuut als tv-presentator van het programma met diezelfde naam.

De zevendelige NTR-serie laat zien hoe het water Nederland niet alleen geografisch, maar ook cultureel heeft gevormd. Elke aflevering koppelt een overstroming aan een kenmerk van de Nederlandse samenleving: de overlegcultuur ('het polderen'), onze goedgeefsheid, water als verdediging, de maakbaarheid van landschap, natuur en mens, onze godvrezendheid.

Die thema's zijn Westerman vertrouwd, hij snijdt ze ook aan in zijn boeken. In 'De Graanrepubliek' speelt de strijd tegen het water een doorslaggevende rol, in 'Ingenieurs van de Ziel' verhaalt hij hoe Russische schrijvers de groteske Sovjet-waterwerken moeten bejubelen, in 'Ararat' beschrijft hij zijn persoonlijke zoektocht naar de ark van Noach en zijn worsteling met het ongrijpbare.

Vandaar zijn begrip voor de Zeeuwen en Zuid-Hollanders die in de Watersnoodramp van 1953 de hand van God ontwaren. 'Gods adem' kopte Trouw daags na de ramp op de voorpagina. De 81-jarige dominee Quist, die de ramp zelf meemaakte, herinnerde afgelopen februari tijdens de herdenking in Stavenisse opnieuw aan 'de hand van God'. Op tv trekt Westerman een parallel met de monnik Emo die meende dat hij schuld had aan de Marcellusvloed van 1219.

"Die houding, daar kom ik ook uit voort", vertelt hij. "Ik ben opgegroeid in een Nederlands Hervormd gezin, ik herken zo'n preek waarin het Woord komt aanrollen als de golven in de branding. Ik heb het anker van het geloof gelicht en ben de haven van de wetenschap in gedreven, maar daar kom ik nu op terug. Tenminste, wetenschap verklaart maar een klein deel van het mysterie van het leven. Daarover gaat in feite mijn laatste boek 'Stikvallei'."

In het Zuiderzeemuseum wijst hij op een serie schilderijen van Johan Hendrik van Mastenbroek over de Zuiderzeewerken. "Precies het socialistisch realisme uit de Sovjet-Unie. Prachtig."

Hij raakt aan de praat met een bezoekend paar. Zij heeft als baby op een binnenvaartschip onbewust meegemaakt hoe haar vader slachtoffers van de Watersnoodramp in veiligheid bracht, hij zag op school dat nieuwe klasgenootjes uit overstroomd gebied het moeilijk hadden. Ze wonen in Dordrecht, waar het water vorig weekeinde nog op de kades stond. Westerman straalt. "Dordrecht is Nederland in het klein. Gebouwd op een kruising van rivier en zee, de rijkste stad van het land, plaats van de Bijbelvertaling en leidend in godsdienstkwesties, maar geknakt door een vreselijke overstroming, de Elisabethvloed van 1421. Misschien is dat wel het mooiste verhaal uit de serie."

Het verhaal over Dordrecht komt pas in de slotaflevering aan bod, op 24 januari, als schrikbeeld van wat Nederland ooit te wachten staat: de ergst denkbare overstroming. "Aan de Sint-Nicolaasvloed van vorige week ontbrak alleen het hoge water van 1995 bij Ochten", zegt Westerman. "Als een vloedgolf in de rivieren botst op hoogwater in zee dan is het niet meer code rood maar code zwart. Dan spoelt Nederland terug naar de steentijd, net als Dordrecht destijds. Dat zeg ik niet, dat zeggen deltacommissaris Wim Kuijken en hoogleraar veiligheid Ira Helsloot in de serie. Wat ik ervan heb geleerd is: niet in je auto springen, want dan verdrink je in de file vluchtelingen. Verschans je op zolder en neem voldoende drinkwater mee."

'Nederland in 7 overstromingen' - nog zes vrijdagen op Ned 2, 21.10 uur. De gelijknamige tentoonstelling in het Zuiderzeemuseum loopt t/m 22 maart 2015. Het boek, geschreven door Leontine van de Stadt, is uigegeven door Walburg Pers en kost euro 29,95.

Zeven overstromingen
In de serie komen zeven grote overstromingen aan bod: de Allerheiligenvloed in 1170, de grootste ooit, die de Zuiderzee vormde; de Marcellusvloed in 1219; de Elisabethvloed in 1421; de overstroming van het rivierengebied in 1809; de Zuiderzeeramp in 1916; de Watersnoodramp in 1953 en de ergst denkbare overstroming die ooit nog kan komen.

Ook gaan twee afleveringen over het onder water zetten van land als verdedigingslinie - van Den Briel tot de IJssellinie - of om land terug te geven aan de natuur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden