Big data van bomen helpt de bij

Bomenregister | Een landkaart waarop alle bomen van Nederland staan, gaat gemeenten helpen bij het oplossen van het tekort aan voedsel voor bijen. Big green data als mogelijke redding van bedreigde bijensoorten.

Als monniken hebben ze eraan gewerkt, vertelt directeur Joost Verhagen van groenadviesbureau Cobra uit Cuijk: een kaart van Nederland waarop alle bomen met hun kronen staan getekend. Het boomregister levert informatie die er eerder niet was; gemeenten hebben meestal alleen hun eigen bomen in kaart gebracht. Wat er op terreinen van particulieren, bedrijven en andere instellingen staat, is niet inzichtelijk. Volgens boombeheerders is het een revolutie in de dop.


Satellietdata


Vier partijen, waaronder Cobra en Wageningen UR, hebben er een speciale coöperatie voor op moeten richten om het voor elkaar te krijgen. Luchtfoto's werden uit elkaar gerafeld en gecombineerd met satellietdata en andere gegevens. Speciaal ontwikkelde software scande vervolgens systematisch de kaart af, maar helemaal automatisch werkte het systeem niet. Valse bomen, zoals hoogspanningsmasten, bemoste daken en groengekleurde boten, moesten handmatig uit het bestand worden verwijderd. "Het is nog lang niet perfect", zegt Verhagen. "Er staan bijvoorbeeld nog aaneengesloten boomkronen in het bestand, maar we hebben een gigantische hoeveelheid informatie te pakken nu." Om precies te zijn: honderd miljoen boomkronen.


De volgende stap is om de soortnaam aan iedere boom te koppelen. Cobra, dat een bomenwiki heeft ontwikkeld waarin alle soorten minutieus staan omschreven, denkt dat de computer de verschillende soorten moet kunnen herkennen op basis van (onder meer) de verschillen in lichtval. Verhagen probeert de fondsen (een tot anderhalve ton euro) bij elkaar te krijgen om die stap te zetten. Hij is daar momenteel over in gesprek met gemeenten en andere partijen.


Het boomregister biedt volgens Verhagen legio nieuwe mogelijkheden. De bepaling van de hoogte van de boom maakt het bijvoorbeeld mogelijk het valbereik van elke boom vast te stellen. Door risicokaarten langs spoortracés te maken, is ProRail nu al bezig het aantal treinstoringen terug te dringen. Als straks in het register de soortnamen zijn toegevoegd, kan ook de te verwachten bladafval in kaart worden gebracht en kunnen storingen in de herfst en winter beter voorkomen worden.


Bijenbomenlabel


De toepassing waar echter het eerst en het hardst aan gewerkt wordt, is een nieuw bijenbomenlabel. Cobra heeft daarvoor gekozen omdat bijen aan het begin van de voedselketen staan en het welzijn van de wilde bij vaak maatgevend is voor de rest van de natuur. De wilde bij is voor zijn voeding voor ongeveer een derde afhankelijk van bomen en dan met name in het voorjaar. Als bijvoorbeeld verschillende lindes worden geplant die achter elkaar bloeien, kunnen bomen helpen de moeilijke periode van medio mei te overbruggen - met name in koude jaren groeien er dan minder bloemen en kruiden.


Met de koppeling van bomen aan hun soortnaam wordt in een klap duidelijk hoe de bijen er in een wijk of gemeente voorstaan. Nederland kent rond de 360 verschillende soorten bijen. De honingbij is daarvan de bekendste, alle overige soorten zijn wilde bijen, die niet in bijenkasten maar vaak onder de grond leven. Meer dan de helft van alle wilde bijen wordt momenteel bedreigd met uitsterven. Voedseltekort is daar (naast giftige stoffen en het ontbreken van ondergrondse nestelgelegenheid) hoofdoorzaak van. Omdat bijen samen met hommels en vlinders meer dan 75 procent van onze belangrijkste gewassen bestuiven, dreigt een verarming van de natuur.


Het bijenbomenlabel - vormgegeven als een energielabel - vertelt hoe bijvriendelijk de omgeving is. Waar onvoldoende nectar en stuifmeel is, laat de kaart witte vlekken zien. Gemeenten kunnen zo zien waar ze belangrijke bijenbomen moeten bijplanten.


Sonne Copijn, oprichter en directeur van de Bee Foundation die zich inspant voor de wilde bijen, is enthousiast over het initiatief. De Bee Foundation lobbyt mee om het benodigde geld voor het label bij elkaar te brengen. Zij denkt momenteel na over een systeem waarbij gemeenten het weghalen van belangrijke bijenbomen compenseren met een bijdrage aan de vervolmaking van het boomregister en het bijenlabel.


Bloemarmoede


"Dit is een revolutie", zegt Copijn. "Hoe zien bestuivende insecten Nederland? Gemeentes ontbreekt het vaak aan die kennis." Als imker weet zij al ongeveer hoe Nederland er door de bril van de bij uitziet. "Wij imkers noemen het agrarisch landschap onderling ook wel de groene woestijn. Het ziet er allemaal heel groen uit in die buitengebieden, maar er heerst een enorme bloemenarmoede. De steden zijn voor de bijen de oases."


Negentig procent van Nederland is voor bijen niet meer geschikt om in te leven. Hoewel de bomenlaag erg belangrijk is voor de voedselvoorziening van bestuivende insecten, kan Copijn niet wachten tot ook de struiken en kruidenvegetatie (bloemen) in kaart worden gebracht.


Volgens Joost Verhagen is ook die slag in principe technisch goed te maken: "We kunnen natuurlijk de struikenlaag en bloemen niet overal op naam brengen, maar wel een hele goede inschatting maken van de voedselwaarde. We weten wat gras is, waar verharding ligt, waar struiken staan, noem maar op."


Copijn: "Hoe gaaf zou het zijn als we dit geld bij elkaar brengen? Wie wil er nou niet iets voor de bijen doen?"


Volgens Verhagen hebben we als samenleving nog maar half in de gaten wat bomen bijdragen aan ons welzijn. "Rapportjes zijn er genoeg, maar daar zijn altijd kanttekeningen bij te plaatsen. Straks weten we het zeker. Dan komt de relatie tussen groen en gezondheid objectief vast te staan", zegt Verhagen. "Het RIVM is bijvoorbeeld supergeïnteresseerd in ons boomregister. Want daar weten ze welke ziektes achter elke voordeur in Nederland heersen en welke medicijnen ingenomen worden. Wat kun je bijvoorbeeld zeggen over het medicijngebruik in een groene omgeving?"

Riool

Ook naar zaken als illegale kap, energieverbruik (waar onvoldoende schaduw is, stijgt het energieverbruik fors) en klimaatverandering (hoeveel water houden bomen vast dat anders in het riool terechtkomt?) zal volgens hem anders worden gekeken.


De directeur van Cobra voorspelt dat er een tijdperk van 'big green data' gaat aanbreken: "We gaan zulke enorme hoeveelheden gegevens combineren, dat is ongelooflijk. Wij gaan dingen ontdekken die we nog niet weten. Er zijn toepassingen en verbanden waar we nu nog niet aan denken, maar die ogen gaan openen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden