Big data is niet eng

null Beeld Maus Bullhorst
Beeld Maus Bullhorst

Te vaak wordt de negatieve kant van big data benadrukt, vindt de Nationale DenkTank. Daarom laten zij vandaag zien hoe je met een beetje creativiteit al die gegevens nuttig kunt maken.

Stel: er heerst griep. Waarom zou je dan op de gok die hoestdrank moeten nemen, terwijl uit de gegevens van honderden andere grieperige mensen blijkt dat het weinig zin heeft? Het is maar een voorbeeld, maar het geeft aan hoe de Nationale DenkTank redeneert: big data kun je nuttig inzetten voor de maatschappij. Met de juiste waarborgen, hoeft het het verzamelen en analyseren van gegevens helemaal niet zo negatief te zijn als je nu vaak hoort.

De Nationale DenkTank deed de afgelopen vier maanden onderzoek naar big data. De groep jonge mensen, bijna of net afgestudeerd, presenteert vandaag de resultaten, waaronder tien concrete plannen voor data-analyses.

Big brother
Maar wat is big data dan precies? Uit een enquête onder duizend Nederlanders, uitgevoerd door onderzoeksbureau Newcom in opdracht van de DenkTank. blijkt dat het merendeel geen idee heeft. "En als mensen de term herkennen, dan is het als iets negatiefs", zegt Marieke Doelman van de DenkTank. "Dat komt ook omdat big data eigenlijk een foute term is. Het relateert direct aan big brother."

Ook de ruim zeshonderd experts - van ministeries en gemeenten, tot mensen uit het bedrijfsleven, ondernemers en wetenschappers - die de DenkTank naar big data vroeg, gaven geen eenduidig antwoord. De groep stelde daarom maar zelf een definitie op: big data is de groeiende mogelijkheid om gegevens over mensen te genereren, te combineren en te analyseren. Dat leidt tot nieuwe inzichten en een nieuwe manier van redeneren. Ondanks dat de term anders doet vermoeden, hoeft het niet per se om grote hoeveelheden data te gaan, benadrukt de DenkTank. Om een voorbeeld te noemen: stel je analyseert je eigen slaappatroon in combinatie met je eetgewoontes, dan ben je al met big data bezig.

Tot vier maanden geleden wisten ook de meeste deelnemers van de DenkTank weinig van het onderwerp. Een voordeel, denken afgestudeerd politicologe Marieke Doelman(23) en Wouter Kroese (25), die een master logica achter zijn naam heeft. Bij deskundigen zie je volgens hen veel 'patroondenken'. Of ze zien big data als een berg met goud, of ze zien het als een grove privacyschending. Bij de Nationale DenkTank zitten ze daar niet aan vast. Zij willen denken vanuit kansen. Zonder naïef te zijn, dat wel.

Concurrentievoordeel
Doelman: "Wij gillen niet: big data daar kun je alles mee. Je moet je wel aan bepaalde randvoorwaarden houden. Het belangrijkste is natuurlijk de privacy. Je gegevens moeten niet op straat komen te liggen. Maar ook: mensen moeten zich niet anders gaan gedragen omdat ze in de gaten worden gehouden, of het gevoel hebben dat dat gebeurt. Transparantie is daarom belangrijk."

Om dat af te dwingen, heeft het niet veel zin om naar de wetgeving kijken, zegt Kroese. "De wet loopt achter, die bepaalt alleen hoe en waar data worden verzameld, niet hoe je ze mag gebruiken. Ik geloof dat als mensen zich bewust zijn van wat er gebeurt, je als burger zaken kunt afdwingen. Het moet een concurrentievoordeel gaan worden. als een bedrijf goed omgaat met privacy."

Uiteindelijk bedachten de 23 deelnemers van de Nationale DenkTank zo'n honderd plannen om met big data Nederland 'mobieler, gezonder en socialer' te maken. Daarvan zijn er uiteindelijk tien uitgewerkt die volgens de groep haalbaar en innovatief tegelijk zijn. Hiernaast volgen vier voorbeelden.

Wat is de Nationale DenkTank?
De Nationale DenkTank is in 2005 opgericht met het doel via 'vernieuwende ideeën de Nederlandse samenleving verder vooruit te helpen'. De DenkTank is een stichting die wordt ondersteund door onder meer een aantal universiteiten en adviesbureaus. Financiële steun voor het onderzoek kwam dit jaar van de ministeries van binnenlandse zaken en infrastructuur, Prorail, NS en zorgverzekeraar Achmea.

Jaarlijks worden er door de Nationale Denktank rond de twintig jonge mensen met verschillende studierichtingen aangetrokken om zich te buigen over een maatschappelijk probleem. Dit jaar is dat big data, in voorgaande jaren kwamen onder meer de zorg en de voedselketen aan de orde. Het is daarbij niet de bedoeling om alleen in de theorie te blijven hangen: de deelnemers wordt gevraagd ook praktische en visionaire ideeën te presenteren. Zo komt de Sire-campagne 'handen af van onze hulpverleners' voort uit de Nationale DenkTank.

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

1. Pacmed
Wie nu met klachten naar de huisarts gaat, rekent op de ervaring van de dokter. Die herkent symptomen en heeft in de boeken geleerd wat hij daar het beste tegen kan doen. Als het aan de Nationale DenkTank ligt, komt daar straks een nieuw systeem bij. En dat noemen ze Pacmed.

Dat computersysteem verwerkt de gegevens van huisartsen, die worden geanalyseerd en daaruit volgt een advies. Om een voorbeeld te noemen: een patiënt komt met klachten van keelpijn bij de dokter. Die kan dan in Pacmed opzoeken dat de ervaring leert dat antibiotica voor die patiënt waarschijnlijk weinig zin heeft, maar dat bij het aanblijven van klachten bloedonderzoek is aan te raden.

Volgens de DenkTank is het voordeel van Pacmed dat een huisarts zich voortaan kan baseren op ervaringen van een groot aantal patiënten. De analyse van de data kan bovendien tot nieuwe inzichten leiden, niet gebaseerd op de theorie, maar de praktijk.

Kroese beseft dat het om gevoelige gegevens gaat. "Belangrijk is dat persoonlijke gegevens niet worden gebruikt. Artsen zouden alleen essentiële informatie moeten invoeren als geslacht, leeftijd, klachten en geslikte medicatie. Je zou er zelfs voor kunnen kiezen alleen het geboortejaar in te voeren. De dag en maand doet er niet veel toe."

De arts krijgt bovendien niet te zien wat zijn collega's hebben ingevoerd, alleen wat de analyse is: bij vergelijkbare patiënten met vergelijkbare klachten werkte dit medicijn goed.

Ligt hier niet het gevaar op de loer dat je je blind staart op data? Kroese: "Het is geen hard advies, het laat alleen een overzicht zien wat anderen hebben gedaan, die de arts in context van ervaring en de bestaande richtlijnen moet blijven zien. Niet alles is in data te vangen, dat beseffen we goed. Zie het als een aanvulling."

Inmiddels is de Nationale DenkTank bezig met het opzetten van een pilot met Pacmed rond urineweginfecties. De hoop is dat in de loop van volgend jaar zo'n honderd artsen het systeem kunnen testen.

2. Buurtbuddy
Buurtbuddy past volgens de Nationale DenkTank helemaal in de participatiesamenleving. Veel mensen zouden best de buren willen helpen met klusjes, maar durven het niet te vragen, of zijn bang dat ze er meteen aan vast zitten. Het idee van Buurtbuddy is dat mensen de app kunnen downloaden en dat ze zo nu en dan een voorstel in hun scherm krijgen: je bent nu in de supermarkt, kun je direct ook even melk kopen voor die oude buurvrouw?

Het moet een speelse manier zijn om elkaar te helpen, zegt Doelman. Vergelijkbare sites doen nu wel een poging om vraag en aanbod samen te brengen, of maatjes aan elkaar te koppelen. Buurtbuddy doet hetzelfde, maar dan realtime: wat kun je op dit moment doen om te helpen?

Dat is ook meteen het big data-aspect van dit idee. "Het hoeft hier niet te gaan om grote hoeveelheden data", zegt Doelman. "Het gaat juist om het combineren van bepaalde gegevens: bijvoorbeeld real time locatie met interesses. Jij spreekt bijvoorbeeld een bepaalde taal, je buurvrouw wil die taal juist leren. Zo kun je elkaar helpen."

De demo die de Buurtbuddy werkelijkheid moet maken, is inmiddels gebouwd. Ook wordt er nog gewerkt aan een verdienmodel. De Nationale DenkTank hoopt dat er organisaties zijn die het idee willen oppakken.

3. Flexibus
Het probleem met het huidige openbaar vervoersysteem is volgens de Nationale DenkTank de inefficiëntie: terwijl er in de randgebieden bussen praktisch leeg hun rondje rijden, verdringt het verkeer zich in stedelijke gebieden. De Flexibus moet daar verandering in brengen: een 'vraag-gestuurd en data-gedreven' openbaar vervoer.

Zo werkt het: stel een reiziger wil naar het station. Dat kan hij invullen op de app, inclusief zijn gewenste aankomsttijd. Hij krijgt dan bericht terug: zorg dat u zo laat op die plek staat en de Flexibus komt u ophalen. Die bussen rijden nooit een vaste route. Het systeem berekent aan de hand van de vraag op dat moment de route die het meest efficiënt is.

Volgens de DenkTank zal de Flexibus iets duurder zijn dan de bus, maar goedkoper dan de taxi. Ook qua tijd ligt het ertussen in. De deelnemers berekenden dat als je van Amsterdam-West naar Amsterdam-Oost wil, je er met het huidige ov ongeveer veertig minuten over doet en met de taxi twintig minuten. De flexibus zal er ongeveer tussenin zitten.

Daar staat tegenover dat het hele systeem een stuk efficiënter wordt, denkt de DenkTank. In Finland is dat het geval, daar heet de Flexibus 'Kutsuplus'. Kroese erkent dat het in Nederland nog wel even zal duren. Het hele systeem moet aangepast worden. "Ons idee is dat de Flexibus start als aanvulling op het ov, maar dat het uiteindelijk op veel plekken ingezet kan worden. Dat is nog niet concreet. We willen met dit plan vooral de potentie laten zien van wat big data in het openbaar vervoer kan betekenen."

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

4. Hack je hokje
Op internet worden door allerlei bedrijven en websites gegevens over gebruikers verzameld. Er zijn bijvoorbeeld advertentiebedrijven die internetters 'achtervolgen' over websites, om erachter te komen wat je interesses zijn. Een adverteerder kan dan op jouw gerichte reclame tonen.

Maar niet alleen de advertenties op internet zijn gepersonaliseerd. Twee mensen die dezelfde term googelen, krijgen andere resultaten. Dat hangt onder meer af van eerdere zoekopdrachten. De een voert Marokko in en krijgt reisaanbiedingen, de ander krijgt op hetzelfde moment vooral nieuwsberichten als resultaat.

De Nationale DenkTank maakt zich daar zorgen over: weinig mensen zijn zich er bewust van dat internet steeds minder objectief wordt. Daar willen ze wat aan doen met 'Hack je hokje'.

Het idee is dat je in de browser zelf kunt aangeven vanaf welk profiel je vandaag wilt surfen. Die van jezelf of als iemand anders: een kunstenaar, een liefhebber van koken, een zakenman, een reiziger; er zijn tal van profielen denkbaar. Zo kun je ervaren hoe subjectief het internet is. "Hack je hokje maakt gebruikers spelenderwijs bewust van de profilering die online plaatsvindt", zegt Doelman. "Daarnaast is het een mogelijkheid om online je interesses te vergroten, doordat je in contact komt met andere informatie en producten."

Op dit moment bestaan er al applicaties die advertenties helemaal blokkeren, maar dat is volgens de DenkTank geen oplossing. Doelman: "We zeggen ook niet: stop met het verzamelen van gegevens. Dat zou alle potentie van big data wegnemen. Het is een manier om duidelijk te maken dat internet niet objectief is. En we willen een mogelijkheid creëren om zelf iets met profilering te doen."

Vandaag presenteert de DenkTank de demoversie van Hack je hokje. De hoop is dat partijen zich melden die dat verder gaan ontwikkelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden