Column

Big Brother zijn wij zelf

Beeld Flickr/Nolifebeforecoffee

Je zult jezelf maar in je blootje op internet terugvinden. Het schijnt vaker voor te komen dan je zou denken: 'wraakporno'. Een Nederlandse rechter vond het welletjes. Na de klacht van een zekere Chantal beval hij Facebook de oorsprong te achterhalen van een ondeugend filmpje dat iemand op de site gepost had - met haar in de hoofdrol.

Decennialang hebben we ons druk gemaakt over beveiligingscamera's in de openbare ruimte. De overheid zou er onze gangen mee kunnen nagaan. Voor je het weet gaan '1984' en WO II een sinister verband aan, al dan niet geholpen met de gegevens van trajectcontrole, pinpasbetalingen en airmiles.

Onzinnig is die behoedzaamheid niet, maar wel een beetje achterhaald. Het surveillance-spook met zijn duizend ogen huist al lang niet meer in de controlekamers van geheime diensten en beveiligingsfirma's. Althans: niet alleen en zeker niet op de meest sinistere manier. De camera van het mobieltje heeft die rol ongemerkt overgenomen. Met onze hartelijke instemming en deelname.

Selfies en groepsfoto's
Wanneer de politie in uitgangszones een surveillance-punt installeert, klinkt er nog wel eens een proteststem op. Intussen gaat iedereen zich in diezelfde ruimten ongestoord te buiten aan selfies, groepsfoto's en filmpjes die per whatsapp en sociale media de wereld over gaan.

Dat gebeurt allemaal spontaan, ongeorganiseerd en gedecentraliseerd. En net als bij gewone bewakingscamera's blijven die beelden in verreweg de meeste gevallen onschuldig. Maar niet altijd worden ze vergeten, en dan zijn de beren los.

Zonder centraal bevel of fijnmazige organisatie doen ze hun verwoestend werk. En ook díe taak voeren wij gretig uit. We liken, re-tweeten, becommentariëren en oordelen. De snelheid en massaliteit van het medium zijn effectiever dan welke geheime dienst ooit had durven dromen.

Misschien beschreef de structuralistische filosofie van de jaren zestig voor het eerst zo'n netwerk. Mensen zijn niet meer dan posities in een systeem dat veel meer dan zijzelf bepaalt wat er gebeurt, zo constateerde het. Het 'anonieme denken' daarvan is machtiger dan welk individu ook. Het gaat zijn eigen gang, zonder doel en zonder centrum. Iedereen die er deel van uitmaakt is er een functie van.

Tyrannieker
Zo'n honderd jaar eerder beschreef de politiek denker Alexis de Tocqueville de moderne massa-maatschappij als net zo'n anoniem monster. Door en door democratisch, kan het tyrannieker worden dan elke dictatuur, vreesde hij. De macht van de publieke opinie kan een individu maken of breken, zonder dat hij daar zelf greep op heeft.

Neem die twee theorieën samen, en je hebt een aardig idee van hoe de anonieme massa van de sociale media werkt. Voeg er de alomtegenwoordigheid van de cameralens aan toe, en George Orwell zal paf staan. Het collectieve gericht van de media erkent niet langer de grens tussen het publieke en private. Iedere persoonlijke opmerking en elk onwillekeurig gebaar kan vastgelegd zijn, om vervolgens genadeloos te kijk te worden gesteld.

Dat heeft menige politicus al de kop gekost. Want een gewaagde grap wordt buiten de intimiteit waarin ze nog tolerabel was gemakkelijk een enormiteit. Docenten zien hun verrichtingen in de klas prijsgegeven aan kille openbaarheid. Een private foto wordt een kwelgeest en noodlot zonder eind.

Orwell had er niet van durven dromen. De totale surveillance heeft geen tiran meer nodig. We hebben haar net zo vrolijk in het leven geroepen als we onszelf hebben omgevormd tot rechter en beul. Big Brother is amorf geworden, alomtegenwoordiger dan ooit. Wij zijn het zelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden