Big Brother op de rug van de lepelaar

reportage | Apparaatjes die de positie van een trekvogel opslaan zijn gemeengoed in het vogelonderzoek. De nieuwste generatie elektronica gaat een flinke stap verder: die registreert zelfs het gedrag.

ROB BUITER

Het groepje lepelaars op het wad net iets onder Schiermonnikoog heeft duidelijk een goede plek te pakken. In slagorde trekken ze door een geul waar het water alweer richting de drooggevallen platen stroomt. Onophoudelijk vegen hun brede snavels heen en weer door het water. En om de paar seconden gooien ze een garnaaltje omhoog, om die met een zwiep van de hals en de kop naar binnen te werken. "Dit is echt een waanzinnige intake", zegt Matthijs van der Geest, vogelonderzoeker aan de universiteit van Groningen. "Zoveel garnaaltjes zie je ze niet vaak naar binnen werken. En zie je die samenwerking? Ze trekken in een linie door het water om de garnaaltjes op te jagen. Prachtig!"

Ondertussen houdt Van der Geest zijn oog scherp op het display van zijn filmcameraatje. Via de telescoop filmt hij een van de vogels uit de groep: die met een klein zwart kastje op zijn rug. "Dat is vogel '760'. Zijn logger hebben we nu eventjes zó geprogrammeerd dat die continu de horizontale, verticale en diagonale positie van het kastje registreert, als een waterpas. Als hij straks weer terugvliegt naar de kolonie, dan zendt hij al die gegevens naar de antenne van het basisstation dat daar staat. En die zendt het weer door naar de computers van de Universiteit van Amsterdam die deze loggers heeft gemaakt."

De 'UvA-BiTS logger', het Bird Tracking System van de Universiteit van Amsterdam, heeft het vogelonderzoek het afgelopen decennium flink veranderd. Waar het trekvogelonderzoek een eeuw lang afhankelijk was van ringetjes om de poten van vogels, die dan met veel mazzel werden teruggevonden als het dier was gestorven, trekken veel dieren tegenwoordig met allerhande elektronica rond. Dat varieert van minuscule loggertjes van minder dan een gram op de rug van een zangvogeltje of aan de poot van een stern, die alleen de globale positie op aarde van dag tot dag vastleggen, tot grotere zenders op de rug van een roofvogel, die meerdere malen per dag een gps-positie doorsturen naar een satelliet.

undefined

Versnellingsmeter

Sinds zes jaar is daar de UvA-BiTS logger bijgekomen, een kastje dat afhankelijk van het gewicht van de vogelsoort varieert van 10 tot 50 gram en dat een onvoorstelbare hoeveelheid gegevens kan opslaan. Van der Geest: "Dan moet je denken aan de gps-coördinaten, de hoogte, maar dus ook de oriëntatie en de bewegingen van het apparaatje zelf door een ingebouwde versnellingsmeter."

Van der Geest filmt zijn geloggerde lepelaar, omdat hij het gedrag dat hij nu ziet wil koppelen aan de opgeslagen informatie in het kastje. "Kijk wat er gebeurt", zegt hij, wijzend op het display. "Bij het voedselzoeken zie je zijn rug, en dus het kastje, heen en weer bewegen. En als hij een garnaaltje naar binnen gooit, kijk, hup!, dan geeft dat hopelijk ook een karakteristieke beweging van de rug. Als ik straks mijn filmbeelden op de milliseconde nauwkeurig naast de gegevens van de logger leg, moet ik dus kunnen zien welke bewegingen van de logger bij welk gedrag horen. Als ik dat op een statistisch betrouwbare manier heb vastgelegd, kan ik voortaan precies bepalen wat een vogel aan het doen was, ook zonder het dier te zien. Dit is echt vogelonderzoek 3.0!"

Dat dit geen luchtfietserij is, bewees collega-onderzoeker Roeland Bom. Binnen de vakgroep Mariene Ecologie van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee (NIOZ) doet Bom vergelijkbaar onderzoek naar krabplevieren in Oman. Op het Friese wad assisteert hij Van der Geest vandaag bij het filmen en programmeren van de loggers. Een paar honderd meter naar het oosten staat hij naast een gecombineerde zender en ontvanger op een hoge paal te wachten op een lepelaar met nummer 763.

Van der Geest: "Volgens de gegevens van het basisstation komt die vogel regelmatig in deze geul foerageren. Als hij in beeld komt, kunnen we met dit apparaat zijn logger op afstand zó programmeren dat die ook met een hoge frequentie de positie van het kastje gaat vastleggen. Als de loggers standaard op die hoge frequentie zouden worden ingesteld, dan loopt het geheugen veel te snel vol, maar gelukkig hebben we de mogelijkheid om de instellingen op afstand naar believen aan te passen. De ontwerpers van UvA-BiTS hebben zelfs de optie ingebouwd dat de instellingen per plek kunnen variëren. Dat je bijvoorbeeld in de kolonie, een paar kilometer verderop op de kwelders, geen bewegingen gaat registreren, maar hier op het wad, waar het foerageergedrag veel spannender is, wel."

"Van mijn Arabische krabplevieren kan ik inmiddels zes verschillende gedragingen op een betrouwbare manier uit de elektronische informatie destilleren", vertelt Bom. "Aan de opgeslagen grafiekjes kan ik niet alleen zien dat hij op een krab jaagt, maar ook hoe hij de krab in zijn snavel manipuleert."

undefined

Veldbioloog

Van der Geest kan niet wachten tot hij hetzelfde kan met zijn lepelaars. "Dit geeft het onderzoek ongekende nieuwe mogelijkheden. Ik kan straks bijvoorbeeld met een beetje geluk op afstand vaststellen hoeveel voedsel een vogel in verschillende typen landschap tot zich neemt. Op die manier hoop ik te herkennen wat de voorwaarden zijn voor een succesvol lepelaarsleven. Er zijn zelfs al onderzoekers die studeren op de relatie tussen de vleugelfrequentie van een vogel, die je ook met de logger kunt vastleggen, en zijn gewicht. Een vogel die zwaarder is moet immers harder werken tijdens het vliegen. Moet je nagaan: dan zou je straks misschien zelfs het gewicht van een vogel uit de loggerinformatie kunnen halen. Dat had je tien jaar geleden eens moeten roepen op een ornithologisch congres!"

Bang dat hij als rechtgeaarde veldbioloog dankzij zijn 'Big Brother-loggertjes' straks helemaal niet meer naar buiten hoeft, is Van der Geest niet. "Ik wil het gedrag dat ik vanachter mijn computer kan herkennen altijd kunnen koppelen aan de omstandigheden in het veld. Wat gebeurt er in het water en op de bodem waar de vogels foerageren? Waarom eet hij op de ene plek meer dan op de andere? Waarom zitten ergens veel garnaaltjes en ergens anders niet? Waarom foerageert de ene vogel vooral in het zoete water, terwijl de andere vaker in de Waddenzee te vinden is? Met dit project willen we de complete biologie van de vogel, zijn voedsel en de rest van zijn omgeving begrijpen. Dat is essentieel voor een goed begrip van de natuur om ons heen, en daarmee ook voor de mogelijkheden om die natuur te beschermen."

Roeland Bom (links) en Matthijs van der Geest onderzoeken in de Waddenzee het gedrag van lepelaars die een datakastje met zich meedragen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden