Big Brother hangt overal in China camera's met gezichtsherkenning op

Het drukke kruispunt bij het Lotusbloempark in Shenzhen, waar camera's de gezichten van verkeersovertreders herkennen. Beeld Leen Vervaeke

Overal in China hangen camera's die gezichten herkennen. Wie een overtreding begaat, wordt opgemerkt. Mensenrechtenorganisaties vrezen dat zo ook dissidenten in de gaten gehouden worden.

Acht rijbanen telt het kruispunt voor het Lotusbloempark in Shenzhen, en tot een jaar geleden was het er levensgevaarlijk. Hoe vaak de verkeersregelaars ook waarschuwden om bij rood licht niet over te steken, voetgangers en fietsers poogden bij het minste gaatje een uitbraak. Bij rood oversteken is in China een nationale sport en het Lotusbloemkruispunt leek het ideale trainingsveld.

Tot in april vorig jaar camera's met gezichtsherkenning op het kruispunt werden geïnstalleerd, die de illegale overstekers in enkele seconden konden identificeren. Zij werden met hun foto, naam en een deel van hun ID-nummer op een groot scherm afgebeeld en ze kregen een boete. Ineens bleken de voetgangers zich toch te kunnen beheersen. Het aantal door-rood-lopers daalde volgens de politie van honderd per uur naar tachtig per dag.

De slimme verkeerscamera's zijn een bedenksel van Intellifusion, een jong bedrijf uit Shenzhen dat gespecialiseerd is in gezichtsherkenning. Het bedrijf, dat in 2014 werd opgericht en nu al vijfhonderd werknemers telt, produceert computerchips waarmee gefotografeerde of gefilmde personen op basis van gezichtskenmerken geïdentificeerd kunnen worden. Dat legt hun geen windeieren: staan de verkeerscamera's nu al op elf kruispunten in Shenzhen, binnenkort worden dat er veertig.

Toiletpapier

Het succes van Intellifusion staat niet op zichzelf. In heel China is gezichtsherkenning aan een enorme opmars bezig. Nu al kun je met je gelaat in duizend filialen van China Merchants Bank pinnen, in één vestiging van Kentucky Fried Chicken betalen en in twee hotels van Marriott inchecken. 

Eind dit jaar zou je er in Peking ook de metro mee moeten kunnen nemen. En - het vreemdste voorbeeld, maar ook typisch Chinees - in de Tempel van het Hemelpark kun je er toiletpapier mee krijgen.

Lijkt dat allemaal handig en gaaf, aan gezichtsherkenning zit ook een keerzijde: het geeft de Chinese overheid een kans om iedereen nog veel meer in de gaten te houden. De regering heeft aangekondigd een cameranetwerk vol slimme snufjes te willen uitbouwen over het hele land. Nu al telt China naar schatting 170 miljoen bewakingscamera's, waarvan 20 miljoen met gezichtsherkenning. Tegen 2020 zouden dat er 400 miljoen moeten zijn.

Die camera's met gezichtsherkenning boeken al spectaculaire resultaten, die breed worden uitgemeten in de staatsmedia. Zo werd in mei op een concert van een Hongkongse popster dankzij gezichtsherkenning een voortvluchtige verdachte uit een publiek van 60.000 mensen gehaald. De man, op de vlucht voor zijn schuldeisers, gebruikte de ID-pas van zijn broer om binnen te komen, maar had geen rekening gehouden met de nieuwste technologie.

Op het bierfestival van Qingdao werden vorig jaar 25 voortvluchtige criminelen in de kraag gevat, onder wie de leider van een prostitutienetwerk die al tien jaar door de politie werd gezocht. En op het treinstation van Zhengzhou, waar agenten begin dit jaar brillen met gezichtsherkenning kregen toegemeten, werden volgens de lokale autoriteiten in één week zeven criminelen ingerekend. En in Shenzhen betrapten de kruispuntcamera's in de eerste maand al 3600 overtreders.

Al die getallen moeten met een flinke korrel zout genomen worden. De tactiek van de Chinese overheid, gesteund door de staatsmedia, is om een schijn van alomtegenwoordigheid te wekken, want daar gaat een afschrikwekkend effect van uit.

Voormalige criminelen

In werkelijkheid bleken de futuristische brillen van agenten in Zhengzhou best traag, stelde een journalist van The New York Times vast. En de camera's die verkeersovertreders in Shenzhen moeten registreren, vallen regelmatig uit.

Maar de controlecapaciteit in China is dankzij gezichtsherkenning onmiskenbaar toegenomen, zonder al te veel debat over het recht op privacy. En gezichtsherkenning zal niet alleen voor zware misdadigers worden ingezet, maar ook voor kleine of zelfs voormalige criminelen. Op het bierfestival van Qingdao werden volgens lokale media ook bezoekers met 'een geschiedenis van drugsverslaving' tegengehouden: negentien van hen bleken opnieuw de wet te hebben overtreden.

Wie de verkeersregels negeert, komt met zijn gezicht op een groot scherm. Beeld Leen Vervaeke

Mensenrechtenorganisaties vrezen vooral dat de technologie in het autoritaire China gebruikt zal worden om andersdenkenden te vervolgen. The Wall Street Journal beschreef vorig jaar hoe een dissident die tot dan toe altijd met een valse ID-kaart door China had kunnen reizen ineens door gezichtsherkenning was onderschept. Deelnemers aan sociale protesten vermeden bewust het openbaar vervoer, in een poging de camera's te ontwijken.

In Xinjiang, de gespannen regio in het westen van China waar de overheid de moslimbevolking wil 'pacificeren', is te zien hoe ver dat technologisch toezicht kan gaan. Een hele bevolkingsgroep ligt er permanent onder de loep, dankzij een fijnmazig netwerk van gezichtsherkenningscamera's, irisscanners, verplichte gps-apparatuur in auto's en overheidsapps op mobiele telefoons. Volgens verschillende onderzoekers hebben de islamitische inwoners er geen enkele vrijheid meer.

Sociaal krediet

Nog ingrijpender wordt het als de gezichtsherkenningscamera's ook gekoppeld worden aan het sociaalkredietsysteem, het evaluatiemechanisme waarmee de Chinese overheid alle burgers op hun betrouwbaarheid wil beoordelen. Nu al krijgen bij rood overstekende voetgangers die meerdere keren door de camera's worden betrapt een aantekening in hun sociaal-kredietdossier. Het is niet ondenkbaar dat die koppeling in de toekomst wordt uitgebreid.

De meeste Chinezen lijken er niet wakker van te liggen. Een rondvraag onder voetgangers op het kruispunt voor het Lotusbloempark levert alleen maar lovende commentaren op voor het camerasysteem. "Voor mij werkt het: ik wacht op groen, ik wil mijn gezicht niet op dat scherm", zegt bijvoorbeeld de 42-jarige Ge, die uit achterdocht tegenover buitenlandse media enkel zijn achternaam wil geven. En de geschonden privacy van wie wel op het scherm verschijnt? "Tja, dat is de prijs die ze betalen voor het schenden van de regels."

Lees ook:

Blinde Chinezen willen meer dan een baan als masseur

Traditie laat blinden en slechtzienden in China weinig beroepskeuze: ze worden bijna allemaal masseur. Maar niet iedereen legt zich daar meer bij neer. 'Je gaat toch ook niet op zoek naar het meest geschikte beroep voor alle mannen?'

Privacy kennen ze niet in Chinese ziekenhuizen

'Natuurlijk was ik niet blij toen ik een paar maanden geleden een stevige hoest kreeg,' schrijft Leen Vervaeke. 'Zeker niet toen die zo scherp door mijn borstkas begon te snijden dat ik vreesde voor een longontsteking.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden