Bied tegenwicht aan alle anti-helden op tv

Makers van tv-programma's over asociale mensen valt weinig te verwijten, vindt Henk Verhoeven. Maar laat voor het evenwicht ook eens wat meer positieve verhalen zien.

Net zoals 'De Tokkies', 'Geor-die Shore', 'Gypsy Sisters' of 'Snooki & Jwoww' op Nederlandse commerciële zenders, lijkt het nieuwste reality programma 'Benefit Street' in Groot-Brittannië uit te groeien tot een kijkcijferkanon. De camera volgt hier het wel en wee van een straat in Birmingham waar 95 procent van de bewoners afhankelijk zou zijn van sociale bijstand.

De tv-kijker kan zich hoofdschuddend vergapen aan een freakshow van asociaal en zelfdestructief gedrag, ruzies, intriges, criminaliteit, verslavingsproblemen en uitkeringsfraude. En vooral: hij kan zich er torenhoog boven verheven voelen.

Waar komt toch dit voyeurisme vandaan en wat zegt het over de kijker die van dergelijke programma's maar geen genoeg lijkt te krijgen?

Rolmodel
Mensen vergelijken zichzelf met elkaar om informatie te krijgen over waarden en normen in een groep en over de eigen positie daarin. Uit onderzoek blijkt dat kankerpatiënten die geloven dat ze kunnen genezen, rolmodellen zoeken waarvan ze kunnen leren. Ze zoeken voorbeelden waar ze tegenop kunnen kijken en waar ze van kunnen afkijken hoe ze met hun nieuwe situatie moeten omgaan. Dit bevordert zelfvertrouwen, hoop en eigen initiatief. Blijkt herstel onmogelijk, dan verschuift de focus van sociale vergelijking naar beneden, naar mensen die het nóg slechter hebben dan zijzelf. Onderzoek wijst uit dat dit een duidelijk stressverminderend effect heeft. Ook in andere situaties blijkt de focus van sociale vergelijking veel te zeggen over zelfwaardering, ambities, en geloof in de toekomst. Verder is iedereen lekenpsycholoog, die het gedrag van anderen en zichzelf verklaart. Psychologen noemen dit attributie; mensen zoeken de oorzaak van gedrag dat ze waarnemen bij persoonlijkheidseigenschappen (hij steelt omdat hij slecht is) of bij omgevingskrachten (hij steelt vanwege slechte vrienden).

Ook voor het eigen gedrag zoeken mensen oorzaken, en daarbij valt op dat men conclusies wat makkelijk naar zichzelf toe rekent. Succes komt voort uit eigen inspanningen en voortreffelijkheid, mislukkingen wijten we aan omstandigheden en andere onbeheersbare factoren.

Theodore Dalrymple benadrukt in zijn boek 'Leven aan de onderkant; het systeem dat de onderklasse in stand houdt' de persoonlijke verantwoordelijkheid van mensen in achterstandsituaties, maar hij legt ook genadeloos een maatschappelijk, psychologisch en juridisch systeem bloot dat mensen verlamt en kluistert aan hun achterstandspositie.

Troost
Toch zullen veel kijkers de Tokkies of de bewoners van de James Turner Street primair zelf verantwoordelijk houden voor hun misère, daarin gesterkt door de selectieve beelden die Channel 4 hun voorschotelt. Al is het eigen leven nog zo middelmatig, men kan zich afzetten tegen de 'losers' helemaal aan de onderkant. Dat geeft troost, hoe mager die ook is.

Is de populariteit van Benefit Street, The Valley of Barbie een graadmeter van de mentale toestand van de kijkers? Of zelfs van het hele land? Is het een teken dat een specifieke groep de boot mist, de hoop verliest om zichzelf uitdagende doelen te stellen en voor zichzelf een beter leven te creëren? Die de blik alleen nog omlaag in plaats van omhoog richt? Als dat zo is, heeft het niet zo veel zin om programmamakers verwijten te maken. Zij voelen slechts de tijdgeest aan en spelen daar handig op in. Eerder bestaat er behoefte aan meer positieve verhalen, met rolmodellen die waardevolle en haalbare idealen schilderen. Daaraan ontbreekt het momenteel het meest.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden