Analyse

Bezuinigen en de 3-procentsnorm in de verkiezingsprogramma's

Korte schorsing van de onderhandelingen tijdens het begrotingsakkoord overleg. De Kunduz-coalitie was bijeen om de laatste puntjes op de i te zetten voor het Lente-akkoord, in mei.Beeld ANP

'Je kunt geen gaten met gaten blijven vullen' volgens D66. Maar je moet de economie vooral ook niet 'kapot bezuinigen', vinden SP en PVV. De PvdA hekelt het 'eenzijdige recept van bezuinigen', terwijl de VVD een 'zo solide mogelijk financieel beleid' voorstaat. Maar wat willen de politieke partijen nu precies? Het tweede en laatste deel van een analyse van de verkiezingsprogramma's van de 'Lente-akkoordpartijen' (VVD, CDA, D66, GroenLinks en ChristenUnie) en de PvdA, SP en PVV: over het terugbrengen van het begrotingstekort en over bezuinigen.

Niet alleen de overheidsschulden van de zuidelijke EU-lidstaten baren zorgen. Ook de Nederlandse overheidsschuld is toegenomen van 45 procent in 2007 tot ruim boven de in het Stabiliteitspact overeengekomen grens van 60 procent nu (overigens grotendeels het gevolg van de reddingen van de banken ING en ABN AMRO in 2008). Ook het begrotingstekort is in 2013 hoger dan de drie procent die het Stabiliteitspact voorschrijft. Menigeen ziet hier een noodzaak tot bezuinigen in: 's lands overheidsfinanciën moeten weer op orde. Keynesiaanse economen zoals Nobelprijswinnaar Krugman pleiten juist voor hogere overheidsuitgaven om vraaguitval in de private sector te compenseren, zeker zolang de rente als gevolg van spaaroverschotten (de keerzijde van vraaguitval) laag is.

Niet in alle verkiezingsprogramma's
Het Lente-akkoord koos ondubbelzinnig voor het verminderen van de overheidsschuld en het reeds in 2013 terugbrengen van het begrotingstekort tot drie procent. Dit komt slechts beperkt naar voren in de verschillende verkiezingsprogramma's. De VVD ('Als de overheid minder uitgeeft, hoeft zij minder belasting te heffen en minder te lenen bij de private sector') en D66 ('Gewoon niet meer uitgeven dan er binnenkomt. Niet op de pof leven. Zo moet het thuis, zo moet het bij de overheid.') verdedigen hun standpunten, daarbij enig moralisme niet schuwend. De andere drie Lente-akkoordpartijen besteden weinig aandacht aan het begrotingstekort.

De PvdA, SP en de PVV wensen hoe dan ook niet meteen hard te bezuinigen. De PvdA wil 'zich richten op een begrotingsbeleid dat zicht biedt op structureel begrotingsevenwicht in 2017'. De SP en de PVV delen vrijwel dezelfde bezuinigingsambitie. De PVV wil 'pas in 2015 onder de 3 procent komen en op termijn naar begrotingsevenwicht' en de SP 'uiterlijk in 2015 (...) onder het door Brussel opgelegde maximum van drie procent'. Veel scherper is de toon van het PVV-programma dan weer wel: 'Het dictaat van Brussel om de economie kapot te bezuinigen (...) kan de prullenbak in'.

Hoe te bezuinigen?
Of we nu in 2013, '14 of '15 beginnen: er zal bezuinigd worden, vinden vrijwel alle partijen. Wel bestaat er verschil van mening over de vraag hoe te bezuinigen (lastenverzwaring worden gemakshalve vaak ook als bezuiniging gepresenteerd). De PVV neemt een uitzonderingspositie in, omdat deze partij - hoewel zeggend naar begrotingsevenwicht te streven - een aantal belangrijke belastingen juist wil verlagen, namelijk de BTW, accijns op brandstof, energie- en vennootschapsbelasting. De partij wil wel 'snijden in de overheid' en kiest daarbij voor bijvoorbeeld 'een vijfde minder ambtenaren' en 'minder bestuurslagen'. Tegelijkertijd laat de PVV grote uitgaveposten zoals de zorg en de hypotheekrenteaftrek ongemoeid.

Lijnrecht hiertegenover staat de VVD, die als grootste van de Lente-akkoord-partijen heeft getekend voor verhoging van diverse lasten voor de burger (BTW, accijns, belasting) en beperking van enkele voordelen (aftrek reiskosten, hypotheekrente en vennootschapsbelasting). De VVD pleit voor een 'ombuigingstaakstelling van 24 miljard euro in 2017' en is daarmee explicieter en drastischer dan alle andere partijen als het gaat om bezuinigen. Uit die 24 miljard willen de liberalen overigens nog wel voor 5 miljard 'lagere belastingen' en voor 3 miljard investeringen 'in onder andere onderwijs, veiligheid en infrastructuur' financieren.

Mix van investeren en bezuinigen
Het CDA en GroenLinks nemen in hun verkiezingsprogramma wat afstand van het eerder dit jaar door henzelf getekende Lente-akkoord. 'Onderdeel van de sanering van de overheidsfinanciën is ook verlaging van de lastendruk' zegt het CDA in weerwil van de realiteit van forse lastenverzwaringen. GroenLinks wil 'door kleinere klassen, minder management, duidelijkere eisen en hogere beloningen (...) de leraar weer de ruimte geven om zijn werk te doen', terwijl de partij zich met het Lente-akkoord juist heeft gecommitteerd aan het twee jaar lang bevriezen van de ambtenarensalarissen. D66 wil een 'slimme mix van hervormen, investeren en bezuinigen', de ChristenUnie een 'weloverwogen mix van stevige bezuinigingen op de uitgaven, investeringen en een verantwoorde lastenontwikkeling'. Op links heeft de PvdA geen noemenswaardige andere inzichten. De SP, tot slot, wil naast bezuinigen relatief veel investeren: 3 miljard euro in 2013 voor 'het onderhoud van woningen en scholen, wegen en spoorwegen. Door kantoorpanden om te bouwen tot woonruimte en woningen te bouwen die energiezuiniger zijn.' De socialisten bepleiten bovendien de instelling van een 'nieuwe nationale investeringsbank'.

PVV en SP: geen harde bezuinigingen
Afgaande op de verkiezingsprogramma's neemt de PVV een extreme positie in: de partij weigert harde bezuinigingen (tenzij op de overheid), zeker niet al in 2013, en belooft enkele lastenverlichtingen. De SP komt daar dicht in de buurt, maar deze partij (hoewel tegen de geplande BTW-verhoging) biedt geen royale lastenverlichtingen. De PvdA maakt vooral bezwaar tegen harde bezuinigingen op korte termijn. Hard én snel bezuinigen is de andere extreme positie, die ondubbelzinnig wordt ingenomen door de VVD. Ten slotte is er weinig eenheid te ontdekken in de economische plannen van de partijen van het Lente-akkoord; veelzeggend is dat in de verkiezingsprogramma's soms al wordt teruggekomen op afgesproken bezuinigingen.

Uiteraard geldt voor alle partijen dat onzeker is of zij de beleden standpunten daadwerkelijk in beleid kunnen en willen omzetten. Maar dat wordt, zoals dat bij verkiezingen gaat, veel later dan 12 september duidelijk.

Citaten zijn afkomstig uit de respectievelijke (concept-)verkiezingsprogramma's 2012 die begin augustus beschikbaar waren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden