Bezorgd, niet boos

De FNV krijgt leden met moeite in actie tegen verhoging van de AOW-leeftijd. De vakcentrale staat alleen bij het protest. En: het leed van de crisis wordt individueel gevoeld en niet collectief ervaren.

Wilma van Meteren

20 september 2004. Als een vloedgolf overstromen havenarbeiders, agenten, bouwvakkers, trambestuurders, metaalwerkers, verpleegkundigen, ambtenaren en duizenden anderen vanaf ’zuid’ de Coolsingel. „Ik krijg er rillingen van”, beschrijft toenmalig CNV-voorzitter Doekle Terpstra. De opkomst van meer dan 30.000 mensen bij de demonstratie van het gezamenlijk vakbondsfront tegen de kabinetsplannen om het vroegpensioen aan te pakken, is ver boven verwachting.

De werkende klasse is duidelijk boos, zeer boos op zijn politici. Brandweerlieden, gewapend met rotjes, bezetten het stadhuis. „Met dit kabinet moet je werken tot je een houten kloffie aan hebt”, reageert een kraanmachinist. Rotterdam is het ’daverende startschot’ – de woorden van FNV- voorman Lodewijk de Waal – voor het massaal verzet dat twee weken later meer dan een half miljoen mensen naar het Museumplein brengt. Een enorme overwinning voor de vakbeweging, terwijl critici de bonden in die tijd graag neerzetten als ouderwets en niet representatief.

Hoe anders was het afgelopen zaterdag. Vijf jaar na de ’geuzenstemming’ in Rotterdam met meer dan 30.000 mensen is er nu nog niet eens een kwart van dat aantal op de Coolsingel om te horen hoe FNV-voorzitter Agnes Jongerius dezelfde Wouter Bos die er in 2004 prominent bij was, ervan beschuldigt dat hij ’zijn rode jas’ heeft uitgetrokken. De actie in het hart van Rotterdam en drie andere kleinere steden is dit keer niet meer dan een speldeprik en sommigen spreken zelfs van een vernedering. Hoewel de FNV het heeft over een succes, komt dit hard aan. De stem van het volk die Jongerius wilde laten horen, klinkt wel heel erg zwak.

Gezegd moet worden dat dit keer de steun van de vakcentrales CNV en MHP ontbreekt. (zie inzetje). Ook de politieke solidariteit mist. Alleen de SP heeft haar achterban gemobiliseerd. De PVV is onzichtbaar. De PvdA zit tegenwoordig in het kabinet en Femke Halsema van Groen Links, die vorige keer de menigte nog toesprak, is ook voor verhoging van de AOW-leeftijd.

Maar er is meer aan de hand. De Europese vakbondsleider John Monks van de ETUC, waarbij bonden uit 36 landen zijn aangesloten, legde onlangs de vinger op de zere plek. „In de huidige crisis zijn werknemers bezorgd, niet boos. Ze zien geen reden om de straat op te gaan.” De meeste mensen zijn op dit moment meer bezig hoe zij een baan kunnen krijgen of behouden en hoe financieel overeind te blijven dan met een verhoging van de AOW-leeftijd die pas over tien jaar ingaat. Hoewel sommigen menen dat hun bonden te braaf zijn en het beter is ’de boel plat te leggen’, is dat ook de reden dat de FNV dit keer niet voor staken heeft gekozen zoals in 2004 – behalve dan met de eerdere, mislukte poging tot staking in het openbaar vervoer die door de rechter is verboden.

Het leed van de crisis wordt individueel gevoeld en niet collectief ervaren. Een groeiende woede over het ’asociale’ beleid van het kabinet, zoals in 2004 met Balkenende II, is er niet. De (semi-)publieke sector, die vijf jaar terug massaal de straat opging en sterk is vertegenwoordigd in de vakbeweging, is nog buiten schot gebleven. Dat kan anders worden als de twintig werkgroepen die de opdracht hebben 35 miljard euro aan bezuinigingen te vinden, volgend jaar met hun voorstellen komen. Algemeen wordt verwacht dat daar ingrijpende hervormingen à la AOW bijzitten en vele banen bij de overheid zullen sneuvelen. Jongerius weigert ’er het beste van te maken als de twintig steekwagentjes met ambtelijke adviezen voor komen rijden’.

Nu speelt het de vakbonden parten dat het kabinetsplan voor de AOW niet meer is dan een raamwerk dat slechts bepaalt dat in 2020 de AOW-leeftijd naar 66 jaar gaat en in 2025 naar 67 jaar. Een groot deel van de bevolking kan – net als een meerderheid in de Tweede Kamer – dat langer doorwerken billijken om de staatsfinanciën op orde te krijgen. Maar allerlei hete hangijzers, zoals regelingen voor mensen met zwaar werk en voor degenen die voor de nieuwe pensioenleeftijd in de arbeidsongeschiktheidsregeling WIA of de WW zijn geraakt, zijn buiten dat kader gelaten. Het is niet voor niets dat in het alternatief van de vakbeweging én in het compromisvoorstel van de kroonleden van de Sociaal-Economische Raad (Ser) is gekozen voor een flexibele AOW, die uitzonderingen voor zwaar werk overbodig maken.

Vrijwel alle deskundigen wijzen erop dat het bijna onbegonnen werk is dit goed te regelen. Veel meer dan fysieke belasting telt tegenwoordig de mentale belasting in combinatie met tillen en onregelmatige diensten, waarschuwt bijvoorbeeld hoogleraar Ton Wilthagen. Met het verhogen van de AOW-leeftijd krijg je of houd je mensen nog niet aan het werk, banen moeten worden aangepast, stelde Jos Kok bij zijn afscheid als het hoofd van het kenniscentrum UWV. Deze essentiële discussie is nog lang niet ten einde. Dat betekent dat velen – anders dan in 2004 met de afschaffing van vut, flo en prepensioen – nog niet weten hoe het voor hen uitpakt.

Dat geldt te meer voor de aanvullende pensioenen. Het kabinet én werkgeverskoepels VNO-NCW en MKB Nederland willen dat het bedrijfspensioen ook twee jaar later ingaat. Maar daarover zal met de vakbonden die in de pensioenfondsbesturen zitten, een flink robbertje gevochten moeten worden. Veel meer dan met de AOW zullen werknemers het gevoel hebben dat de staat en de werkgevers hun eigen spaargeld willen afpakken. Dan zou het verzet wel eens heftig kunnen worden.

Maar duidelijk is dat de FNV de AOW-klap niet zomaar te boven is, hoewel ze blijft volhouden dat AOW op 65 ’geen gepasseerd station is’ en er geen sprake is van een achterhoedegevecht. Met de tegenvaller van afgelopen zaterdag blijken toch minder actieve strijders aan haar zijde dan gehoopt.

Jongerius, nog maar kortgeleden uitgeroepen tot machtigste vrouw van Nederland, lijkt snel haar positie te verliezen. Het pijnlijke zit hem erin, dat ze met het breed gedragen vakbondsalternatief voor een flexibele AOW -leeftijd haar nek had uitgestoken. Daarmee heeft ze in wezen een verhoging van de AOW- leeftijd geaccepteerd en een stap naar vernieuwing gezet. Vijf jaar geleden verweet de toenmalige CDA-fractieleider Maxime Verhagen de vakbeweging nog te blijven steken in oud gedrag.

Stelt de FNV zich nu aan de zijlijn op, dan wordt het echter moeilijker draagvlak te creëren voor de ongetwijfeld pijnlijke hervormingen die er nog aan zitten te komen. Zowel Wouter Bos als Maxime Verhagen waarschuwden notabene indertijd voor het gevaar, dat zo’n belangrijke partij in het maatschappelijk middenveld buitenspel komt te staan.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden