Bezoek aan een muzikaal Atlantis

De Kleine Zaal van het hoofdstedelijke concertgebouw leek dinsdag ruim een uur lang ondergedompeld in een ander universum. Dirigent Reinbert de Leeuw gidste er zijn spelers zorgvuldig door het magische landschap van Harrison Birtwistle's 'Pulse Shadows'. Een muzikaal Atlantis, waarin de tijd in dikke plakken gestold bleek te zijn.

Een cyclus van cycli, zo noemde een vriend van de Engelse componist Harrison Birtwistle diens in 1996 voltooide 'Pulse Shadows'. Het werk is opgezet als een beurtzang: negen fragmenten door sopraan Claron McFadden en een verkleind Schönberg Ensemble -op gedichten van Paul Celan- werden afgewisseld door evenzoveel delen door het Arditti Kwartet.

Bij Birtwistle bedient niet alleen de vorm zich van herhalingen, maar ook zijn muzikale taal is doordrenkt met draaibewegingen in betoverende kringetjes. Het is alsof de componist de tijd in veel van zijn werken behandelt als een oude langspeelplaat die hardnekkig in een groef blijft hangen. Geen muziek met een ontwikkeling van A naar B, maar een opeenstapeling van formules met een bezwerende, vaak hallucinante uitwerking.

Hoewel Birtwistle's muzikale bouwsels vaak organisch klinken, zijn ze in werkelijkheid onderworpen aan strenge wetten. Het is in dat verband niet toevallig dat Birtwistle ook in 'Pulse Shadows' graag verwijst naar zijn collega's uit de Renaissance, toen muziek nauw samenhing met de goddelijke orde van de kosmos. Die aansluiting bij oudere muziek klonk soms letterlijk door. Zoals in het eerste lied 'Thread Suns', waarin een ingetogen zingende McFadden werd begeleid door twee klarinetten in fauxbourdon-zetting. Of in 'Psalm', waarin de door de sopraan prachtig geëtste zwarte lijnen enige verwantschap vertoonden met gregoriaans gezang.

De negen delen die het Arditti Kwartet zo voortreffelijk speelde, duidden eveneens op lang vervlogen tijden, in dit geval op de Engelse consortmuziek van John Dowland. Net zoals de gezongen Celan-liederen waren deze kwartetten van een lamento-achtig karakter: nu eens bevroren schreiend in de Frieze-gedeeltes, dan weer heftig bewogen in de Fantasias. Het is niet vreemd dat Birtwistle de droeve altviool (Dov Scheindlin) bedeelde met de belangrijkste rol. Met zijn fascinerend-schrijnende spel raakte Scheindlin de bedoelde melancholie recht in het hart.

De beslissing om 'Pulse Shadows' in één adem uit te voeren, lijkt een bijzaak maar is het prijzen waard. Je moet er niet aan denken dat halverwege zo'n uitvoering de betovering wordt verbroken door een koffiepauze.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden