'Bezielde bedrijven doen de beste zaken'

Paul de Blot (84) is hoogleraar business spiritualiteit op Nyenrode Business Universiteit. De economische crisis ziet hij als ’creatieve destructie’. Zijn missie: de menselijke maat terugbrengen in het bedrijfsleven.

Anniek van den Brand

’De oude garde probeert het eigen regime te herstellen. Ik hoop van harte dat dat niet lukt. Het is tijd voor iets nieuws.”

Met zijn 84 jaar oogt hij fragiel. Maar zo gauw Paul de Chauvigny de Blot spreekt, vallen vooral zijn twinkelende ogen op en zijn jongensachtige stelligheid. De crisis kan heel goed een zegen blijken, zegt hij. De recessie, valt hem op, raakt jonge ondernemers het minst. „Zij gaan door, zij hebben goede ideeën.” Hij ziet de crisis als ’creatieve destructie’. „Als de oude garde nu niet verdwijnt, zitten we over twintig jaar weer in de problemen.”

De Blot, een uit Indonesië afkomstige pater jezuïet, verkondigt geen boekenwijsheid maar doet uitspraken die hij heeft getoetst in zijn volle leven. Hij is wel eens vergeleken met Peter Sellers in de film ’Being there’ – een tuinman die de president van Amerika verraste met levenswijsheden. Zo praat Paul de Blot ook: onbeschroomd, recht voor zijn raap maar innemend, niet gehinderd door lange tenen en heilige huisjes. Het grote verschil met de hoofdrolspeler uit de film, die zijn wijsheden van televisie plukt, zit ’m erin dat De Blot heel goed weet wat hij zegt en waarom.

De Blot vertelt verhalen. De luisteraar kan zijn eigen conclusies trekken. Zo vergelijkt hij het bedrijfsleven met een oud bos. „De hoge bomen laten weinig andere planten toe, eigenlijk alleen hun eigen soort. Als de bomen oud worden, zie je in zo’n bos veel dood hout. Slaat de bliksem in dan staat de boel binnen de kortste keren in lichterlaaie. Dat is niet erg. Uit de as kan volledige vernieuwing ontstaan; een mooi, gevarieerd bos.”

Dat geld verdienen en een onderneming draaiende houden diametraal tegenover spiritualiteit zouden staan, ontkent hij stellig. „Dat is een grote vergissing. Wie doen zaken? Mensen! Wie doen de beste zaken? Mensen met bezieling!”

Een managementblad dat vraagtekens zette bij een hoogleraar business spiritualiteit verdacht De Blot van esotherie. Onzin, zegt De Blot. „Business spiritualiteit is een managementtool, een instrument om tot meer kwaliteit in het werk te komen. Niets zweverigs aan.”

De menselijke maat terugbrengen in het bedrijfsleven, ziet hij als zijn grootste missie. Daarvoor zijn rust en reflectie op de werkvloer nodig. „Net als mensen hebben bedrijven behoefte aan zingeving en een duidelijke identiteit van waaruit ze doelgericht opereren.”

Als in een college wandelt De Blot naar een flip-over. Hij tekent twee horizontale lijnen boven elkaar. De onderste lijn is het ’zijnsniveau’: „Daar zit je bezieling, je diepste verlangen. Daar bepaal je dat je verre landen wilt zien of rijk wilt worden, dat is je inspiratiebron. Maar ook bedrijven hebben een ziel; dat is het ideaal waarmee ze ooit zijn opgericht.”

Bij de bovenste lijn schrijft hij ’doen’: „Daar zit je deskundigheid, je vaardigheid.” De crux is die twee niveaus op een evenwichtige manier met elkaar te combineren, onderwijst De Blot. „Daar is geen formule voor, het enige dat ik er tussen kan zetten is het yin-en-yangteken. Het een kan niet zonder het ander. Als de bezieling wegvalt, als je je afsnijdt van je inspiratiebron, dan raak je burned out. Als dat op ondernemingsniveau gebeurt, zoals bij ABN Amro, dan ga je dood. Of neem Ahold. Albert Heijn was een spiritueel leider. Na zijn vertrek werd Ahold te grootschalig om menselijke relaties in stand te houden. De zaak werd bestuurd door aandeelhouders en accountants. We hebben gezien waar dat eindigt: voor het gerecht. Die verharding, dat is de dood.”

Het bedrijfsleven is aan verandering toe, ziet De Blot. Zijn en doen moeten opnieuw worden verbonden. „Ik spreek veel jonge ondernemers. Zij slaan een nieuwe weg in. Heel lang was het ideaal van het bedrijfsleven de zaak in de hand te houden, discipline te handhaven. Een oud model, dat we ook uit de kerkgeschiedenis kennen. Ordening was het hoogste goed, wie niet voldeed was een ketter: hoofd eraf. Maar de mens past er niet in. We hebben een open systeem nodig, vrijheid om dingen te doen die bij ons passen.”

De Blot propageert rust en vriendschap binnen bedrijven. „Aandacht voor stilte en bezinning kan leiden tot prettiger intermenselijk verkeer en een zakelijk klimaat waarin mensen respectvol met elkaar omgaan op een manier die ook economisch verantwoord is. In zo’n organisatie is sprake van evenwicht tussen hoofd en hart. Zakendoen gebeurt dan vanuit een diepe inspiratiebron, vanuit bezieling.”

Op zijn 79ste promoveerde De Blot op het proefschrift ’Vernieuwing van de organisatie in een chaotische omgeving door vernieuwing van de mens’. Het is lastig onder woorden te brengen wat hij precies onderwijst, zegt hij. „Ik heb een heel ruime leerstoel, hij gaat alle kanten op: hoe kan vanuit de business spiritualiteit ontstaan en een rol spelen? Wat is spiritualiteit eigenlijk? Een voorbeeld: toen ik in een Japans kamp terechtkwam, zag ik allerlei mechanismen ontstaan. Ik zat er met mannen die voor de oorlog bestuursvoorzitter waren geweest maar nu wegzonken en bezweken. Ze konden niet omgaan met de onmenselijke behandeling en de chaos in het kamp. Ik zag ze vereenzamen, breken en sterven. Ik zag ook mannen die nooit waren erkend in hun leiderschap, maar in het kamp de echte leiders bleken te zijn. Hun aanwezigheid, hun aandacht, hun vriendschap, hun woorden en hun gedrag gaven rust en geborgenheid. Ondanks de onmenselijke situatie bleven ze mens voor andere mensen. Wat ik heb ervaren is dat mensen die het kamp overleefden vriendschappen konden sluiten, open stonden voor anderen, zich konden verplaatsen in een ander. Als ik een goede vriend heb, dan heb ik mijn grootste zekerheid. Let maar op, ook in het bedrijfsleven worden vriendschap en menselijkheid steeds belangrijker.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden