Bezetting met blanco agenda

Als de burgemeester zich niet in het Maagdenhuis had vertoond, hadden de bezetters nooit beseft hoeveel betekenis hun actie kreeg, stelt Casper Thomas in zijn boek over het studentenprotest.

Er sneuvelde weleens wat tijdens de Maagdenhuisbezetting. En ja, er zaten tussen de bezetters krakers, die niet aan de Universiteit van Amsterdam studeerden en wier protest niets met de academie te maken had. Maar er waren ook jongens als Teun, zoon uit een middenklassegezin met twee werkende ouders. Of Kees, afkomstig uit een Friese vissersfamilie, die politicologie studeert. Jongens die op de universiteit alle kansen krijgen, maar toch vertelden te worden meegesleept door de bezettingsroes, omdat ze vastzitten in een wereld waarin hun consumptiepatroon de normen bepaalt, en niet zijzelf.

Dat ook die studenten begin dit jaar in opstand kwamen, betekende voor journalist Casper Thomas: de Maagdenhuisbezetting heeft legitimiteit. "Ik voorspel dat we er ooit op terugkijken als een moment waarop Nederland genoeg kreeg van het idee dat het algemeen belang het best kan worden gediend door marktwerking."

Thomas verkent in zijn recent verschenen boek 'Competente rebellen' hoe de bezetting tot stand kwam en welke contouren de demonstranten schetsen voor een nieuwe orde. Net als de Occupy-beweging wordt de Maagdenhuisbezetters verweten geen agenda te hebben en weliswaar tegen het 'rendementsdenken' te demonstreren, maar geen visie te hebben op hoe het dan wel zou moeten. Thomas vindt die kritiek onterecht. "Je kunt een tijdperk pas begrijpen als het voorbij is."

Met zijn boek probeert Thomas (1983), in het dagelijks leven redacteur bij De Groene Amsterdammer, aan dat inzicht een bijdrage te leveren. Hij geeft in het boek de studenten de meeste aandacht. Bewust. "Ik ben voorbereid op de kritiek dat de critici van de bezetting minder aan bod komen en dat ik meebuig met de studenten. Ik schets wel hoe de universiteit met geld in de greep van de overheid wordt gehouden. Ik heb geprobeerd om ook met alle bestuurders te spreken."

"Met rector magnificus Dymph van den Boom heb ik uitgebreid en zonder woordvoerders kunnen praten. Alleen Louise Gunning (de UvA-bestuursvoorzitter die na de bezetting aftrad, red.) weigerde mijn verzoek tot een gesprek herhaaldelijk. Heel jammer, want ik denk dat het voor iedereen beter was geweest als we haar verhaal wel gekend hadden."

Het verhaal van de studenten komt erop neer dat nadat in januari een club studenten de faculteit geesteswetenschappen, het Bungehuis, had bezet en door de ME was verwijderd, een vruchtbaar klimaat ontstond voor het langste studentenprotest uit de Nederlandse geschiedenis. Een dag na de ontruiming van het Bungehuis trapte een groepje studenten 'spontaan' de deuren in van het bestuursgebouw, het Maagdenhuis. De overvallen portiers konden niet voorkomen dat ongeveer driehonderd studenten het gebouw binnenstroomden.

undefined

Burgemeester

Om het protest te sussen, toog het college van bestuur, zwaar bekritiseerd vanwege de ontruiming van het Bungehuis, die avond naar het gebouw. Bestuursvoorzitter Louise Gunning, geflankeerd door burgemeester Eberhard van der Laan vroeg de studenten 'hun' Maagdenhuis te verlaten.

Dat was een faux pas, maar crucialer, denkt Thomas, was de aanwezigheid van Van der Laan. "De studenten kregen door: zelfs de burgemeester erkent het Maagdenhuis nu als platform van protest. Als hij niet was gekomen, waren de studenten nooit zo lang blijven zitten." De Maagdenhuisbezetting duurde uiteindelijk zes weken.

Voor Thomas werd de bezetting 'een heel meeslepende film'. Een stoet vooraanstaande intellectuelen, als Jacques Rancière of David Graeber, de eigen rebellie uit de jaren zestig nog vers in het geheugen, kwam naar Amsterdam om in het Maagdenhuis lezingen te geven en de studenten een hart onder de riem te steken. In andere Nederlandse steden, maar ook in woelige studentensteden als Quebec, Johannesburg of Londen, vonden wetenschappers en studenten de bezetting inspirerend. "Bij het college van bestuur bestond de idee dat studentprotest overal ter wereld sluimerde. En nu was Amsterdam aan de beurt."

undefined

Ontruimingsbevel

In het UvA-bestuur waren ze het er niet over eens of het debat de ruimte moest krijgen, of dat de bezetters nu maar eens gestopt moesten worden, achterhaalde Thomas. "Toen in de zesde week ook onder de studenten onenigheid uitbrak over gaan of blijven, stapte de UvA opnieuw naar de rechter voor een ontruimingsbevel. Dat hadden de bestuurders niet hoeven gebruiken, maar deden ze uiteindelijk wel. De ME kwam wederom."

De ontruiming leidde tot een nog breder protest. De positie van bestuursvoorzitter Gunning werd onhoudbaar, en zij stapte op.

Ondanks de steun en intellectuele bijdragen van wetenschappers van over de hele wereld, is er nog altijd geen politieke agenda gekoppeld aan de kritiek op het rendementsdenken, zegt Thomas. "Jesse Klaver luistert goed naar de wind door de bomen, maar wat betreft de politieke invulling: I'm waiting."

Die kritiek lijkt moeilijk te rijmen met de inhoud van Thomas' boek: daarin lees je hoe ver de Maagdenhuisbezetters zelf nog verwijderd waren van een agenda. Het inzicht dat 'Competente rebellen' verschaft is juist dat de protesteerders nog helemaal niet bezig zijn met wat ze willen, maar vooral met: hoe sluiten we op een eerlijkere manier overeenstemming met elkaar? Als we allemaal aanvoelen dat het anders moet, hoe voorkomen we dan dat er weer een besluit komt waarin niet iedereen zich herkent? Hoe bereiken we consensus?

"Het gebrek aan consensus over de koers van de universiteit was voor het college van bestuur toch nog een verrassing", zegt Thomas. "Honderden wetenschappers en studenten verzetten zich ertegen dat wetenschap beoordeeld wordt vanuit rendement. Het heeft al die jaren ontbroken aan kaders waarbinnen opnieuw kon worden vastgesteld hoe dan wel. De open bezetting van het Maagdenhuis, waar iedereen in en uit kon lopen, creëerde ruimte om daarover te praten."

Volgens Thomas hebben we zo kennisgemaakt met een nieuwe politieke vorm, vergelijkbaar met een vakbond of politieke partij: "Een plotselinge, tijdelijke, niet-centraal geleide verzameling van burgers die elkaar vinden op een thema dat hen, in elk geval op dat moment, raakt. Een pleinprotest."

Dat het protest begon op de faculteit geesteswetenschappen, is volgens Thomas niet zo gek. "Juist in die studies leer je de macht aan de kaak te stellen, vaststaande waarden tegen het licht te houden. Het is een beetje een karikatuur, maar als er bezuinigd moet worden op faculteiten, zoeken de juristen naar de grenzen van de regels om de winst te maximaliseren, kiezen de economen voor survival of the fittest, en breekt bij geesteswetenschappers opstand uit."

"Het is lastig te bewijzen dat bezuinigingen op geesteswetenschappen onderdeel zijn van een duivels plan om kritiek op marktdenken te smoren, en ik denk ook niet dat dat op de UvA of in Nederland het geval is, maar dat het Bungehuis als eerste bezet werd, toont het belang van deze studies. Ik vind dat een goed college van bestuur ervoor zorgt dat er genoeg studenten kiezen voor de geesteswetenschappen."

undefined

Debatmores

Op het Maagdenhuis werd iedereen, ook de universiteitsbestuurders, onderworpen aan de debatmores van de Occupy-beweging. Via de human mic moet de zaal de woorden van de spreker herhalen zodat die ook achterin te horen zijn. Handen worden gebruikt om geluidloos instemming of protest te laten klinken. En het debat stopt pas, als iedereen het eens is.

Het is een wat omslachtige, ogenschijnlijk hulpeloze poging om volledige overeenstemming te bereiken. Toch neemt Thomas die serieus. "Ik vind die nieuwe vormen heel slim. De open bezetting van het Maagdenhuis en de debatmethoden zijn vormen van geweldloos verzet. Het is daarbij altijd wachten tot de ander gaat meppen. Als dat gebeurt, heb je het debat gewonnen."

"Het ging er in de Maagdenhuisbezetting om te laten zien dat de manier waarop we vergaderen en besturen niet de enig mogelijke is."

Casper Thomas voor het Maagdenhuis.

Casper Thomas. Competente rebellen. Hoe de universiteit in opstand kwam tegen het marktdenken. Amsterdam University Press, 17.95 euro.

undefined

Wie is Casper Thomas?

1983 geboren in Hoorn

2002-2005 studie liberal arts,

University College Maastricht

2006-2008 MA European history,

University College London

2008-2010 onderzoeker Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

2010- heden journalist voor De Groene Amsterdammer, een jaar correspondent in India

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden