Bewuste buitenstaander die vol bewondering en toewijding over de velden dwaalt

Ton Lemaire: Verre velden. Essays en excursies 1995-2012. Uitgeverij Ambo; 383 blz euro 29,95

De schrijver:
Ton Lemaire (1941) is antropoloog en filosoof. Hij doceerde cultuurfilosofie in Nijmegen. In 1990 stopte hij daarmee, en emigreerde hij naar het Franse platteland, van waar hij sindsdien schrijft. Ecologie is zijn belangrijkste thema. Centraal in zijn werk staat de paradox dat hetgene wat we 'vooruitgang' noemen, ons heeft vervreemd van de natuur, en zelfs onze eigen ondergang dreigt te worden. En het probleem van het antropocentrisme: de mens die zichzelf als centrum van het universum beschouwt, en daarbij alle dode dingen en levende wezens veronachtzaamt.

Stelling van dit boek:
Die is er niet. Er is zelfs geen thematische eenheid.

En dat korenveld dan, op de fraaie omslag, en de reproducties van schilderijen over landbouw en granen? Twee van de elf hoofdstukken gaan daadwerkelijk over korenvelden en in drie andere spelen die ook een rol. Maar verder dient de titel 'Verre velden' vooral overdrachtelijk verstaan te worden, als het blikveld van de auteur, zijn interesses.

En dat zijn er zoals Lemaire zelf koeltjes opmerkt 'vrij veel'. Hij gaat van de poëzie van Rilke via de schilderkunst van Van Ruisdael en Van Gogh naar de filosofen van de Frankfurter Schule. Er spreekt een enorme leergierigheid en eruditie uit het boek. Als de fanatieke wandelaar Lemaire bij het schrijven vastloopt, gaat hij het veld in om 'de zinnen te verzetten', en komt hij thuis met een idee voor een hoofdstuk over de waarde van de werkonderbreking, de adempauze, de ledigheid. In veldtermen: braak. En verrast dan weer met een verband tussen het verdwijnen van het 'braak liggen' in de landbouw en de gejaagdheid van het moderne bestaan.

Mooiste zin:
'Wanneer men het illusoire karakter beseft van de dingen om ons heen en inziet dat de natuur volmaakt onverschillig staat tegenover onze aandoeningen, krijgt men toegang tot onverstoorbaarheid en sereniteit.'

Ton Lemaire leeft afgezonderd, maar dat betekent niet dat hij zich afsluit voor de wereld - in tegendeel. Hij acht het de taak van de filosoof om zoveel mogelijk als een buitenstaander te analyseren wat er gebeurt. Hij verbindt zijn waarnemingen af en toe subtiel met zijn eigen geschiedenis, zoals wanneer hij opmerkt dat hij als kind nog meeliep in landbouwprocessies, niet wetend dat die traditie in oervorm terugging tot de oorsprong van de landbouw, en dat zij enkele jaren later vrij plotseling zou verdwijnen.

Alleen als Lemaire zich op de filosofie zelf richt, maakt zich een bijna polemische felheid van hem meester: zelfs de grote denkers zijn volgens hem niet in staat (geweest) tot werkelijk kritisch denken, aangezien ze meestal de blinde vlekken van hun eigen tijd deelden. Hedendaagse denkers negeren volgens Lemaire de ecologische rampspoed en het (oorlogs)geweld, en ze ontberen het besef dat onze manier van leven niet vanzelfsprekend is, maar gedreven wordt door een ideologie.

Onbegrijpelijkste zin:
Lemaire is niet moeilijk te volgen, hoogstens vraag je je soms af waarom hij bepaalde dingen wil vertellen. Af en toe zou je willen dat de schrijver iets selectiever zou zijn nadat hij zijn research gedaan heeft.

Reden om dit boek niet te lezen:
Wie een boek over (de filosofie van) het landschap of de landbouw verwacht (wat Lemaire overigens allang geschreven heeft), raakt teleurgesteld over de veelheid aan onderwerpen. Een neutrale titel was misschien toch iets raker geweest - 'Verzamelde opstellen', of iets dergelijks. Dan mis je de samenhang niet.

Reden om dit boek wel te lezen:
Het is vreemd dat het lezen van een boek waarin de schrijver opnieuw op allerlei manieren inzichtelijk maakt hoe onze hoogtechnologische en kapitalistische samenleving zichzelf voorbijraast en uitermate destructief is, toch verrijkend en zelfs rustgevend kan zijn. De kalme toon, het vermogen tot bewondering en de toewijding van Lemaire blijven een verademing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden