Bewijsmateriaal voor kolonisator

Anders dan zijn collega Frans Post heeft de 17de-eeuwse schilder Albert Eckhout weinig roem overgehouden aan hun gezamenlijke Braziliaanse onderneming. Zowel Post als Eckhout was als schilder aangesteld in het gezelschap van Johan Maurits, de gouverneur-generaal die in dienst van de West-Indische Compagnie orde op zaken moest stellen in Recife, de laatste Nederlandse kolonie in Brazilië.

Post schilderde tijdens hun verblijf op de Zuid-Amerikaanse kust vooral landschappen die ondanks het exotische karakter toch heel Hollands bleven.

Eckhout daarentegen portretteerde de Indiaanse bevolking en werkte aan een reeks stillevens van tropische vruchten en groenten.

Ligt het aan het overwegend decoratieve karakter van dat werk dat het veel minder bekend is geworden? Het Haagse Mauritshuis biedt nu een passend kader aan het volledige oeuvre (althans voor zover dat is overgebleven) van Eckhout door middel van een kleine, maar goed gedocumenteerde presentatie.

Het Mauritshuis biedt in dubbel opzicht een passend kader. Het paleisje pal naast het Binnenhof werd aanvankelijk onder supervisie van Johan Maurits gebouwd en nadat hij uit de West was weergekeerd ook daadwerkelijk betrokken.

Eckhout heeft wellicht ook panelen in het huis beschilderd, maar zeker weten we dat niet, ook omdat het interieur bij een brand in de 18de eeuw verloren is gegaan.

Johan Maurits, die als graaf van Nassau-Siegen aan de Oranje's was gelieerd, had een carrière in het Staatse leger gemaakt, toen hij kort voor 1636 door de WIC (de zuster-organisatie van de Verenigde Oost-Indische Compagnie die zich richtte op Zuid-Amerika en het Caribische gebied) werd gevraagd om in Brazilië orde op zaken te stellen.

Met een uitgebreid gezelschap, onder wie kunstenaars en wetenschappers die samen met hem zee kozen, bracht Maurits de in het slop geraakte kolonie tot grote voorspoed. Ondertussen schilderden de meegereisde kunstenaars er op los.

Toen Maurits naar Den Haag terugkeerde, leverde dat een fors oeuvre op dat wat Eckhout betrof helaas niet voor het land behouden is gebleven.

De schilderijen van Eckhout, die hoogstwaarschijnlijk niet eens in het Mauritshuis bewaard werden, zijn op een gegeven moment aan de Deense koning ten geschenke gegeven. In Nederland zijn de schilderijen nooit meer te zien geweest.

Eckhout komt uit dit overzicht met een Braziliaans tintje naar voren als een chroniqueur met een goed oog voor de bijzondere omstandigheden waaronder hij gedurende acht jaar zou werken. Zo legde hij contacten met de plaatselijke bevolking vast die hij in hun eigen omgeving situeerde.

Bijna terloops laat hij zien dat een van de poserende indiaanse vrouwen waarschijnlijk kannibaal moet zijn geweest. Uit een mandje dat met een band om haar hoofd hangt, steekt een afgehakt been met voet, terwijl ze in haar rechterhand een armdeel met hand houdt.

De onnadrukkelijkheid waarmee Eckhout deze figuur weergeeft, kan erop duiden dat hij de situatie als een wezenlijk deel van het dagelijkse leven beschouwde. Hij was er zeker niet op uit om in de verre kolonie een nieuw schildersgenre te introduceren.

Ook lijken de werken niet voor de eigen markt te zijn bestemd. Voor alles moesten ze als 'bewijsmateriaal' dienen voor de functie die Johan Maurits er bekleedde: het in exploitatie brengen van een stukje Nederland overzee.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden