Bevrijdt premier Abe Japan van de spoken van WO II?

Schoolkinderen bekijken in het Peace Memorial Museum de foto van de resten van Hiroshima. Beeld epa

De atoombom op Hiroshima, 6 augustus 1945, luidde het einde in van de Tweede Wereldoorlog in Azië: negen dagen later gaf Japan zich over. Maar anders dan in Duitsland geldt het moment van de nederlaag in Japan niet als een bevrijding. De spoken van het verleden zijn er nog springlevend, en ze verdelen het land. Alle ogen zijn nu gericht op de Japanse premier.

Voordat bezoekers van de Yasukuni-tempel in Tokio het hoofdgebouw bereiken, waar ze enkele malen in hun handen klappen en buigen voor de geesten van hen die stierven voor het vaderland, passeren ze een onopvallende houten box. Daarin ligt altijd een stapel kopieën, vrij mee te nemen. 'Laatste boodschap voor deze maand', staat erboven - dit zijn de laatste brieven van gestorven militairen aan hun families.

De afscheidswoorden van deze maand zijn van onderofficier Tomio Kita, 30 jaar oud, geschreven op 23 mei 1946, enkele uren voordat hij in Singapore geëxecuteerd zou worden. "Meer dan tien jaar heb ik in het leger gediend en overal heb ik dapper gevochten. Ik verlaat deze wereld nu eerder dan mijn diep geliefde ouders, mijn broers en mijn vrouw en kind, en ik sterf kalm en word een hoeksteen voor de natie. Ik zal jullie beschermen."

Gegevens over de achtergrond van Kita's dood ontbreken. De organisatie van nabestaanden van oorlogsdoden, die de laatste boodschappen hier neerlegt, zet alleen een algemene wensbede bij zijn brief: "Wij hopen dat veel bezoekers de verheven gedachten zullen leren kennen van de edele zielen die hun leven gaven voor het land dat zij liefhadden."

'Godheden'
De Yasukuni-tempel is Japans nationale oorlogsheiligdom. Het herbergt 2,46 miljoen zielen; de goddelijke manifestaties, zo wil de traditie, van degenen die vochten voor het vaderland, voornamelijk militairen uit de Tweede Wereldoorlog. De doden liggen hier niet begraven, maar hun namen zijn opgenomen in de Grote Schrijn, waar zij als 'godheden resideren'.

Aan de tempel is een museum verbonden, waar de oorlogen die Japan vocht worden bezongen als spirituele ondernemingen. Er staat een locomotief van de Burma-lijn, een eenpersoonstorpedo waarmee geallieerde marineschepen de zee in werden geboord, er staan gevechtsvliegtuigen, ook voor kamikaze-vluchten. Duizenden foto's van gesneuvelde militairen hangen aan de wand. In de museumshop zijn koekjes te koop met afbeeldingen van landmacht, luchtmacht en marine.

Er ligt een afscheidsbrief van een zelfmoordpiloot aan zijn ouders: "Als u nu hier was, zou u mijn tranen van vreugde zien. Ik zweer dat ik mijn missie zal volbrengen om de vijand te vernietigen en Japan te verdedigen. Ik zal herboren worden als de kersenbloesem, zoals die bloeit op de berg bij ons huis. Bezoek me in Yasukuni. Ik zal daar op u wachten."

In het Peace Memorial Museum wordt kleding tentoongesteld van kinderen die omkwamen vier dagen nadat de bom viel. Beeld HH

Bij buitenlandse gasten kan deze presentatie verbazing opwekken. Stond Japan in de Tweede Wereldoorlog niet aan de verkeerde kant, zijn de leiders die verantwoordelijk waren niet als oorlogsmisdadigers veroordeeld door het Tokio Tribunaal (1946-1948) en is dat oordeel niet overgenomen door de Japanse staat? Jawel, maar hier speelt dat geen enkele rol.

Hier staat een borstbeeld voor de enige rechter van het tribunaal die alle aangeklaagden onschuldig achtte, de Indiër Radhabinod Pal. In een verklaring van de hogepriester van Yasukuni wordt hij geëerd als degene die opkwam voor 'gerechtigheid', tegenover de 'wraakzucht van de arrogante geallieerden'.

Ontkenning
In 1978 werden de zielen van de veertien prominentste veroordeelden - de zogeheten 'klasse A-oorlogsmisdadigers' - opgenomen in Yasukuni, waarmee ook zij godheden werden. Het maakte Yasukuni, naast een plek van verering en vergoddelijking, ook een plek van ontkenning, illustratief voor alles wat schuurt aan de Japanse omgang met het eigen verleden. De keizer bezoekt het heiligdom sindsdien niet meer, maar premiers, ministers en parlementsleden doen dat wel, steeds tot grote woede van de landen die slachtoffer waren van de Japanse oorlogsvoering, China en Zuid-Korea voorop.

De huidige premier Shinzo Abe ging in december 2013 nog op bedevaart naar Yasukuni, onderdeel van zijn campagne om Japan te 'bevrijden' van de last en de schuld die de geallieerden het land na de oorlog hebben opgelegd. En nu zijn alle ogen op hem gericht vanwege de verklaring die hij zal afleggen ter gelegenheid van het 70-jarig jubileum van de Japanse capitulatie op 15 augustus 1945. Hoe dicht blijft hij bij zijn achterban die - in de woorden van de minister van onderwijs - genoeg heeft van het 'masochistische beeld' van de eigen geschiedenis? Hoe ver zal hij gaan in het berouwbetoon dat de rest van de wereld van hem verlangt?

Keizer Akihito heeft dit jaar al tweemaal publiekelijk gezegd dat het noodzakelijk is de 'correcte' geschiedenislezing te accepteren, en kroonprins Naruhito sprak tegenover journalisten over het belang 'nederig' met de geschiedenis om te gaan en de 'tragische ervaringen' door te geven aan de volgende generatie. Maar intussen roept de regering om herstel van nationale trots en vinden veel Japanners het vooral tragisch dat hun land beschuldigd wordt van allerlei oorlogsmisdaden.

Bloedbad
In het Yasukuni-museum passeer ik een tableau dat de slag om Nanjing behandelt, de toenmalige Chinese hoofdstad die in 1937 door de Japanners werd veroverd, hetgeen gepaard ging met wat 'het bloedbad van Nanjing' is gaan heten. Van dat bloedbad wordt geen melding gemaakt.

Hiroshima na de ontploffing van de kernbom. Beeld epa

Ik maak een foto van een nietszeggend tekstbordje: 'Na verwarrende gevechten viel Nanjing op 13 december'. Dan hoor ik een stem naast me.

"Wat is daar zo interessant aan?"

De oudere Japanner kijkt me vragend aan.

"Ik was vorig jaar in Nanjing," antwoord ik. "Daar is een groot gedenkcentrum voor het bloedbad van 1937. Hier zie ik niets."

"Omdat er nooit een bloedbad was."

"Geen bloedbad?"

"Nee. Mijn vader vocht er als piloot, en hij heeft me precies verteld wat er is gebeurd. Niets namelijk. Alleen verborgen sommige Chinese militairen hun uniformen en deden ze zich voor als burgers, waarna ze de Japanse troepen aanvielen. Terroristen. Die werden gedood."

"Maar al die getuigenissen dan over echte burgerslachtoffers? 300.000!"

"Leugens. Het Japanse leger was het meest gedisciplineerde leger ter wereld."

's Avonds probeer ik via internet te achterhalen wie Tomio Kita was, de geëxecuteerde oorlogsdode van de maand. Het Britse nationale archief vermeldt zijn naam onder de noemer 'Oorlogsmisdaden', maar geeft verder geen details. Maar in een wetenschappelijke publicatie van het Forum for International Criminal and Humanitarian Law kom ik hem tegen.

Kita maakte deel uit van een groep van zestien Japanse militairen die in 1946 terecht moesten staan voor een Britse militaire rechtbank wegens de mishandeling, marteling en executie van tientallen burgers op Car Nicobar, het noordelijkste van de Nicobaren, een eilandengroep in de Golf van Bengalen. De omgebrachte burgers waren door de Japanners beschuldigd van spionage voor de Britten, die op grond van hun informatie bombardementen hadden uitgevoerd op Japanse stellingen. Van de zestien aangeklaagde militairen werden er zes ('killers without mercy') ter dood veroordeeld, onder wie Kita. Hij stierf door ophanging.

De keizer
Nadat de Amerikanen Japan in 1945 hadden bezet - dit zou tot 1952 duren - legden ze de basis voor een nieuw, democratisch en pacifistisch land, dat nooit meer een bedreiging zou mogen vormen voor anderen. Japan kreeg een grondwet die het leger afschafte, de keizer ontgoddelijkte en shinto verbande naar de privé-sfeer. Niet langer was dit natuurgeloof, dat zich had vermengd met het boeddhisme, de staatsgodsdienst.

Het idee was duidelijk: de Amerikanen dwongen de Japanners afscheid te nemen van alles wat de staat 'heilig' maakte, want shinto had vanaf het einde van de negentiende eeuw gefunctioneerd als een vorm van religieus nationalisme. Japanners die treuren om wat de Amerikanen hun hebben afgenomen - zoals premier Abe, die zijn land wil 'losmaken van het na-oorlogse regime' - spreken van een 'spiritueel vacuüm', ontstaan door de degradatie van shinto, en dan gaat het vooral om de positie van de keizer.

"We zijn het zicht op onze belangrijkste waarden verloren," zegt Yoshiko Sakurai, als voormalige tv-journaliste een van de bekendste vertegenwoordigers van het rechtse kamp in Japan. Ze is de oprichtster van het Japanse Instituut voor Nationale Fundamenten, dat streeft naar 'herstel van Japan in zijn ware karakter'.

Haar kantoor is gevestigd naast een shinto-tempel, wat het gemakkelijk maakt het gesprek direct naar het hogere te trekken door haar te vragen naar de betekenis van de vele dierenbeelden die daar staan. Dat is omdat de hele natuur bezield is, zegt Sakurai, inclusief de dieren, en omdat deze zielen ons bescherming kunnen bieden. Maar binnen de kortste keren komt ze uit bij de keizer. "Zijn rol is nu ingeperkt, maar al 2700 jaar lang is de keizer degene die bidt namens het volk - als een hogepriester. Hij voert de belangrijkste ceremonies uit, waar wij verder geen weet van hebben. Hij is het centrum van onze beschaving."

Ultieme macht
Ten onrechte, vindt Sakurai, hebben de Amerikanen van shinto een privé-zaak gemaakt. Het definieert Japan. En de keizer, die de eenheid tussen land en geloof belichaamt, verdient meer dan de symbolische rol die hem nu in de grondwet is toebedeeld; het moet duidelijk zijn dat de ultieme macht bij hem ligt. Niet om hem een politieke rol te geven; de regering regeert.

Maar als de politici op cruciale momenten niet tot een besluit kunnen komen, zoals na de bombardementen op Hiroshima en Nagasaki het geval was, dan moet de keizer kunnen optreden. Het was keizer Hirohito die besloot dat de tijd was gekomen om de nederlaag te accepteren. Sakurai: "Zulke momenten doen zich niet vaker voor dan eens in de honderd, tweehonderd jaar."

Omdat shinto het wezen van Japan uitdrukt, is de Yasukuni-tempel een plek waar de keizer en premier zo vaak mogelijk naar toe moeten, zegt Sakurai. Dat daar oorlogsmisdadigers worden vereerd, mag geen belemmering zijn: "Zij hadden gratie moeten krijgen, in plaats van te worden opgehangen."

Vormt Yasukuni het ene uiterste van de Japanse herinneringspraktijk, Hiroshima - 700 kilometer zuidelijker - is het andere. Maar niet als weerwoord. Niet als correctie. Het zijn heel andere stemmen die hier klinken, die van kinderen vooral, stervend na de explosie van een tot dan toe onbekende bom - dat maakt Hiroshima zo anders. En het herdenken vindt hier niet plaats in een tempel, maar in een Peace Park.

De Japanse premier Shinzo Abe. Beeld afp

Toch verschillen de verhalen niet wezenlijk van elkaar. In Yasukuni worden nobele strijders geëerd, in Hiroshima nobele slachtoffers, en nergens zijn daders, nergens schuldigen - ook de Amerikanen niet, die de bom gooiden. In Yasukuni sneuvelden soldaten voor de keizer, om hun land te beschermen. In Hiroshima brachten mensen een 'heilig offer'. Maar waarom moest het land worden beschermd? Tegen wie? En waarvoor moesten 140.000 mensen hun leven offeren, 80.000 op 6 augustus 1945, nog eens 60.000 in de vier maanden daarna? Welk verheven doel diende dat?

Die vragen worden niet gesteld, en je vraagt je af wat de schoolkinderen leren die, zittend op de grond, het beroemde A-Bomb-Building tekenen, het karkas van het enige gebouw waarvan hier, in het centrum van de ontploffing, iets overbleef.

Het slachtofferschap drukt zo'n stempel op de herinnering, dat zelfs gesproken wordt van de 'Holocaust van Hiroshima', naar een werk van de beroemde Japanse schilder Hirayama Ikuo. Ik ga op aandringen van mijn toeristische gids naar het museum waar het moet hangen, maar krijg te horen dat het geen deel uitmaakt van de zomerexpositie en moet me tevreden stellen met de smeltende horloges van Salvador Dali. Maar het woord 'holocaust' blijft nog wel even nazingen. Waar kwam ik dat eerder tegen, ook in zo'n oneigenlijke setting? Juist: in Nanjing.

'Bevrijdingsoorlog'
Wat hier ontbreekt, is historische en militaire context. Nu bestond die voor de meeste slachtoffers ook niet; de 14-jarige Nobulo Shoda bijvoorbeeld, van wie de half-verbrande kleren tentoongesteld liggen in het Peace Memorial Museum, en die vier dagen na de explosie stierf, had part noch deel aan de oorlog die haar land voerde. Maar was zij niet minstens evenzeer het slachtoffer van Japanse krijgsdrift als van een Amerikaanse bom? Niet wat Masanari Tade betreft, inwoner van Hiroshima en lid van Nippon Kaigi, een belangrijke conservatieve lobby-organisatie. Voor Tade staan twee dingen vast: de atoombom op Hiroshima - en daarna die op Nagasaki - was een oorlogsmisdaad van de Amerikanen, terwijl de oorlog die Japan voerde een bevrijdingsoorlog was, bedoeld om Azië te verlossen van het koloniale juk. "Dat is waar onze soldaten voor vochten."

Het is moeilijk zijn overtuiging los te zien van zijn biografie: één grootvader kwam om bij het bombardement op Hiroshima, de ander sneuvelde in 1937 in het door Japan bezette Mantsjoerije, en behoort tot de goddelijke zielen van Yasukuni. Tade gaat er elke twee jaar naar toe, "om mijn grootvader te eren en alle voorouders die hun leven gaven voor de natie".

Dat hij zich dertig jaar geleden aansloot bij het nationalistische Nippon Kaigo, kwam voort uit bezorgdheid over de ongezonde staat waarin Japan verkeerde. In het onderwijs leerden kinderen alles over de schaduw van de eigen geschiedenis, en niets over het licht. Hoe kon de nieuwe generatie zo ooit vertrouwen krijgen in de voorouders, die waken over de toekomst? Intussen dwongen de Amerikanen, in strijd met alle internationale verdragen, hervormingen af die de geest en de filosofie van Japan geweld aandeden, vooral waar het de keizerlijke familie betrof. Wat een affront om de keizer 'symbool van de staat' te noemen in plaats van 'hoofd van de staat'!

Priesters maken de Yasukuni-tempel gereed voor het bezoek van een groep parlementariërs tijdens het lente-festival. Beeld reuters

En door het leger, officieel de Zelfverdedigingsmacht geheten, aan handen en voeten te binden, werd Japan - een grote natie - vernederd en verlamd. Nu plukt het land daar de wrange vruchten van: China gedraagt zich steeds agressiever en schendt voortdurend de Japanse territoriale wateren bij de Senkaku-eilanden - door Peking geclaimd als de Diaoyu-eilanden. "Als we echt onafhankelijk waren, stonden we dat niet toe. We moeten de grondwet wijzigen, zodat we onszelf kunnen gaan verdedigen. We kunnen niet langer op de VS blijven leunen voor onze veiligheid, ook omdat de Amerikanen steeds meer in zichzelf gekeerd raken."

Wat Tade in alle openheid verwoordt, belijdt de regering op omfloerste wijze. Premier Abe en zijn ministers moeten rekening houden met Washington, en met Peking, Seoel en Moskou, en dus proberen ze hun retoriek gematigd en diplomatiek te houden. Maar Nippon Kaigi, dat 35.000 leden telt, is in het kabinet ruim vertegenwoordigd.

Abe is 'eerste adviseur' van de organisatie, vijftien van zijn achttien ministers zijn lid. Misschien is dat een kwestie van politieke tactiek, om de rechterflank van het conservatisme binnenboord te houden, maar dan nog: zonder ideologische verwantschap zou het niet werken. Een uitgelekte brief van Abe aan een veteranenorganisatie verschafte vorig jaar een zeldzame blik op het gedachtengoed van de premier. Bij de herdenking van 1180 militairen die als oorlogsmisdadigers terecht werden gesteld, liet Abe weten de 'geest te eren van deze martelaren die het fundament vormen van het vaderland door hun zielen te offeren voor de vrede en welvaart van het hedendaagse Japan'.

Geloof in superioriteit
Hij was in 1995 in Hiroshima op bezoek, getuige een foto in het Peace Memorial Museum: Richard von Weizsäcker, de man die als president van Duitsland verklaarde dat de nederlaag van de nazi's ook voor de Duitsers een bevrijding was. Ondenkbaar dat Abe een dergelijke uitspraak zou doen; de Duitse Vergangenheitsbewältigung kent geen Japans equivalent, dat wil zeggen: er is genoeg in het eigen verleden gegraven, vooral door academici, maar tot een nationaal gedeeld zelfinzicht heeft dat niet geleid.

Frankrijk dwong Duitsland via de Europese samenwerking tot introspectie en verzoening, maar Japan heeft nooit zo'n Frankrijk gehad. De Verenigde Staten hadden die rol kunnen spelen, en aanvankelijk deden ze dat ook, maar het uitbreken van de Koude Oorlog veranderde dat. Uit angst voor een opmars van links in Japan, steunden de Amerikanen (met CIA-geld) de comeback van de oude garde, onder wie Nobusuke Kishi, de grootvader van Abe. Kishi was tijdens de oorlog minister geweest en in 1945 op verdenking van oorlogsmisdaden gearresteerd, maar na drie jaar zonder veroordeling vrijgelaten. In 1957 werd hij premier voor de Liberaal-Democratische Partij, de partij die Japan tot op de dag van vandaag regeert (met twee korte onderbrekingen).

Dat de Amerikanen niet aandrongen op Japans zelfonderzoek had ook te maken met het eigen kwade geweten. De bommen op Hiroshima en Nagasaki - nog afgezien van de brandbommen op andere Japanse steden - gaven de VS weinig ruimte op te treden als morele leermeester. Zoals omgekeerd de Japanse oorlogsmisdaden het Tokio onmogelijk maakten de atoomaanval aan te klagen.

Harmonie
"Voor je het weet komt dan de verantwoordelijkheid van Hirohito ter sprake, en dat is natuurlijk niet de bedoeling," zegt historicus Yuki Tanaka, net gepensioneerd als hoogleraar aan het Hiroshima Peace Institute. Tanaka verfoeit de nationalistische lezing van de geschiedenis. Hij spreekt onbekommerd over 'Hirohito', een voor Japanners uiterst oneerbiedige manier van doen, en houdt de man verantwoordelijk voor het nodeloos lijden van honderdduizenden mensen. "Hij liet maar doorvechten, hij wilde pas capituleren als het keizerlijke systeem, en dus hijzelf, gered kon worden."

Het Japan dat ten oorlog trok, was 'een fascistische staat', zegt Tanaka, met 'een racistische ideologie, gebaseerd op de goddelijke afstamming van de keizer'. De na-oorlogse hervormingen zijn volgens hem halverwege blijven steken; de keizer is dan wel officieel ontgoddelijkt, maar de cultuur van het land is dezelfde gebleven: autoriteit bepaalt alles, debat is ongewenst. "Harmonie, dat is de hoogste waarde. Mensen als ik worden echt gehaat."

Wat Tanaka doet, is eigenlijk heel on-Japans. Hij trekt het kamerscherm weg dat het pijnlijke en lelijke verleden aan het zicht onttrekt, en dat is in dit land niet de gewoonte, zo heeft de Amerikaan R. Taggart Murphy vastgesteld nadat hij hier 'het grootste deel van zijn volwassen leven' heeft gewoond. Murphy, hoogleraar aan de Tsubuka-universiteit in Tokio, publiceerde vorig jaar het boek 'Japan and the Shackles of the Past'.

Schimmigheid
Japan staat bol van de tegenstellingen, zegt hij, en in de poging die allemaal met elkaar te verzoenen, is iets ontstaan wat je een rijk van de schone schijn zou kunnen noemen. Dat begint bij een fenomeen als betaald knuffelen, of het huren van 'vrienden' om op je bruiloft grappige speeches te geven, en strekt zich uit tot de politiek en het staatsbestel. Zo was de keizer in de geschiedenis van Japan in naam altijd de hoogste autoriteit, maar nooit was helder waar zijn macht begon en waar die eindigde.

Dezelfde schimmigheid geldt tegenwoordig voor de premier, het parlement en de bureaucratie, terwijl op de achtergrond ook nog 'het telefoonboek vol geesten' zich laat gelden: voormalige leiders die zonder enige formele functie aan de touwtjes trekken. Achter het ritueel van de democratische verantwoordelijkheid gaat een ongrijpbare en onzichtbare kaste schuil.

"Zo is uiteindelijk niemand verantwoordelijk," zegt Murphy, en dat is volgens hem ook precies waarom Japan een oorlog begon die het nooit kon winnen. "Elke stap leidde tot een volgende, maar nooit was er een moment dat gesproken werd over het uiteindelijke doel, de strategie, de alternatieven. De koers lag vast, want die was heilig. Hoe kon Japan in Pearl Harbor een land aanvallen dat tien keer zo sterk was, en niet vrezen voor de gevolgen? Doordat het geloof in de eigen superioriteit het onmogelijk maakte dat de waarheid hardop werd gezegd."

Wil Japan zijn historische fouten niet herhalen, dan moet het het eigen verleden onder ogen gaan zien, zegt Murphy. "Maar hoe doe je dat als je zelfbeeld totaal afhangt van precies die mythes die in het verleden tot zulke fouten leidden? En als de machthebbers van nu de directe erfgenamen zijn van degenen die die mythes in het leven riepen?"

Miljoenen doden

De Tweede Wereldoorlog of Groot-Aziatische Oorlog begon voor Japan in 1931 met de Japanse inval in Mantsjoerije, dat ten koste van China werd veroverd. Zes jaar later brak tussen Japan en China een volledige oorlog uit, culminerend in de slag om de toenmalige Chinese hoofdstad, Nanjing. In 1940 sloot Japan zich aan bij Duitsland en Italië, en in 1941 viel het de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor aan, waarna de oorlog een mondiaal karakter kreeg. Over het aantal Chinese oorlogsdoden doen zeer uiteenlopende schattingen de ronde, variërend van 10 tot 35 miljoen. Aan Japanse zijde sneuvelden ongeveer 2 miljoen militairen en 700.000 burgers. De Amerikanen verloren 100.000 militairen.

De oorlogsgeschiedenis belast nog altijd de relaties tussen enerzijds Japan en anderzijds China, Zuid-Korea (dat door Japan gekoloniseerd werd, evenals Taiwan) en andere Aziatische landen. Verschillende spijtbetuigingen door Japanse premiers hebben de onvrede niet kunnen wegnemen, mede omdat zij of hun opvolgers het oorlogsheiligdom Yasukuni bezochten en omdat de regering niet of nauwelijks verantwoordelijkheid wil erkennen voor het lot van de zogeheten troostmeisjes, vrouwen die gedwongen werden als prostituees te fungeren voor Japanse militairen. Premier Abe heeft gezegd bij gelegenheid van het 70-jarig jubileum van de Japanse capitulatie de verklaringen van zijn voorgangers te zullen bevestigen, maar vooral over de toekomst te willen spreken. Abe wil af van artikel 9 van de grondwet, dat het Japanse leger verhindert deel te nemen aan internationale operaties.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden