Bevrijding kwam na de klap

Is de uittocht uit Egypte, onmisbaar in de Joodse pesachviering en de katholieke paasnacht, alleen een prachtig ritueel verhaal? Is het 'echt gebeurd'? Geoloog Harry Priem ziet een verband tussen Exodus en Europa's grootste kosmische ramp: de ontploffing van Thira (Santorini), 3600 jaar geleden.

Het tweede bijbelboek, Exodus, behoort tot het culturele erfgoed van de westerse beschaving. In de hele joods-christelijke invloedssfeer symboliseert het verhaal van oudsher de drang naar vrijheid in tijden van onderdrukking -zoals in ons land de vrijheidsstrijd in de Tachtigjarige Oorlog.

Archeologen trekken de historiciteit van Exodus in twijfel. Inderdaad, in Egyptische bronnen is er nauwelijks iets expliciets over te vinden. Ook zijn er geen Egyptische invloeden te bespeuren op gebruiken en gewoonten van het oude Israël. Daarentegen brengt geologisch en archeologisch onderzoek de laatste decennia aan het licht dat diverse elementen van het Exodus-verhaal wel degelijk zijn te herleiden tot historische feiten, al biedt het verhaal uiteraard géén exacte weergave. Dat kan ook niet, met gebeurtenissen die eerst eeuwenlang oraal zijn doorgegeven.

De oudste Egyptische bron die expliciet melding maakt van de Joodse natie, is een inscriptie op een stèle van het einde der 13de eeuw: ,,Israël is verwoest, zijn zaad bestaat niet meer''.

Maar er is een ander, geologisch handvat voor de historische context van de uittocht: Exodus 13 vers 21-22, over de Eeuwige die voor hen uitging 'overdag in een wolkzuil om hun de weg te wijzen en 's nachts in een vuurzuil om ze bij te lichten'.

Een accuratere beschrijving van een vulkaanuitbarsting is nauwelijks denkbaar. Slechts één actieve vulkaan komt hiervoor in aanmerking: Thira (Santorini). De vulkaan, die tientallen eeuwen 'sliep', lag honderd kilometer ten noorden van Kreta, hoog uittorend boven de Egeïsche Zee.

Kreta was een bloeiend handelscentrum, tot het bij een gigantische eruptie grotendeels in de golven verdween. Vermoedelijk kwam de vulkaan langzaam tot leven, waardoor de bewoners met hun meeste bezittingen een goed heenkomen konden zoeken. Toen ontplofte de kruin van de berg. In een kolossale explosie, een van de zwaarste die de aarde in historische tijd heeft gekend, werd een enorme pluim van gas, as en puimsteen tot hoog in de stratosfeer gestoten.

De herinnering aan deze catastrofe in het hart van het Minoïsche imperium is in overleveringen en legendes blijven voortleven, zoals waarschijnlijk in de klassiek Griekse mythe van Deukalion en Pyrrha.

De eruptiekolom van de uitbarsting kan in de Nijldelta duidelijk zichtbaar zijn geweest. Ook is vulkanische as van Thira aangetroffen in het bodemsediment van vroegere meertjes. De bevolking, onbekend als zij was met vulkanische verschijnselen, moet door apocalyptische angst zijn bevangen bij het zien van de 'wolkzuil overdag en de vuurzuil bij nacht' en de schrikwekkende natuurverschijnselen.

Diverse van de in Exodus beschreven 'plagen' die farao dwongen het Joodse volk te laten gaan zijn te herleiden tot rampen die bij een zware vulkaanuitbarsting optreden: duisternis, huiduitslag, hagel en bliksem, rood water door de hematietrijke as van de vulkaan.

De Thira-connectie kan ook uitsluitsel geven over de vraag of het volk de noordelijke dan wel de zuidelijke route door de Sinai heeft genomen. De 'Rietzee' wordt dan geïdentificeerd met het tegenwoordige Sabkhet el Bardawîl aan de noordkust van de Sinaï. Deze lange strook water, waar ook nu nog riet groeit, is van de Middellandse Zee gescheiden door een smalle landstrook die vroeger deel uitmaakte van de grote karavaanweg naar Kanaün en Mesopotamië. Het Joodse volk kan in deze visie naar het noorden zijn getrokken, in de richting van de eruptiekolom van Thira, de wolkzuil, de vuurzuil. Toen zij door het leger van farao werden ingehaald, zijn zij zuidwaarts uitgeweken, door het Bardawîlmeer. Toen lieten zij dus de eruptiekolom, die zij steeds vóór zich hadden gehad, achter zich: ,,De wolkzuil trok weg van hun front en ging achter hen staan'' (14 vers 19).

Ook de doortocht over de drooggevallen zeebodem valt dan terug te leiden tot de grote uitbarsting. Deze kan een grote zeebeving genereren die bij benadering van de kust vooraf wordt gegaan door terugtrekking van het water, de zeebodem valt dan eerst tot ver buiten de kust droog, waarna de eerste golf pas na geruime tijd zich op het land stort -soms met verwoestende gevolgen.

Wanneer heeft de uittocht plaatsgevonden? Op grond van allerlei bijkomend bewijs en enkele vage verwijzingen in papyri en inscripties wordt die conventioneel geplaatst in de tijd van farao Toetmoses III (1480) en Ramses II (13de eeuw vóór de gangbare jaartelling). Het probleem is dat Egyptische bronnen niets melden van de uittocht noch van de eruptie.

Dat is verklaarbaar als de datum anderhalve eeuw vóór de veronderstelde vijftiende eeuw ligt, de Hyksos periode, toen het rijk in chaos verkeerde en er nauwelijks actuele gebeurtenissen werden gearchiveerd, en vóór farao Echnaton, die in zijn mislukte poging om Egypte een monotheïstische zonnecultus op te leggen, veel teksten liet vernietigen om namen van oude goden uit te wissen.

Is Exodus een mythe? Zestig miljoen jaar geleden bracht de inslag van een meteoor met de kracht van vier miljard Hirosjimabommen een ecologische catastrofe, een kosmische winter, wereldwijde massavernieting in de biosfeer. Maar een klein ratachtig zoogdiertje overleefde en na miljoenen jaren kwam uit een van zijn vertakkingen de homo sapiens. Wij danken ons bestaan aan de mondiale apocalyps. De bevrijding uit de slavernij in Egypte kan geologisch gesproken te danken zijn aan een grote natuurramp.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden