Bevrijd Mosul is vooral heel bang

irak | reportage | Mosul is deels bevrijd, maar toch ook niet. Want onder de veerkracht van de burgers schuilt de schok over wat ze meemaakten. Dat wakkert het wantrouwen aan.

Gebouwen die in puin liggen, straten afgezet met betonnen blokken, en gaten in het wegdek door autobommen. Dat beeld overheerst in bevrijd oostelijk Mosul. Maar ook de tankauto's die benzine leveren aan automobilisten, winkeltjes en restaurants die in verwoeste panden weer zakendoen en levendige straten waar vrouwen met kleurige hoofddoeken boodschappen doen.


Op het eerste gezicht toont Iraks tweede stad Mosul de veerkracht waarom hij bekendstaat. Terwijl de doffe inslagen van bommen aan de overkant van de Tigris worden afgewisseld door het pong, pong, pong van zware artillerie, overstemt het geluid van het aanvegen van puin het gebrom van gevechtsvliegtuigen en helikopters. Bevrijde burgers herademen na bijna drie jaar van wrede bezetting.


Een maand na de bevrijding is er geen zwarte vlag meer te zien, en de meeste leuzen zijn overgeverfd. Maar de angst en het wantrouwen die Islamitische Staat zaaide, zijn allerminst verdwenen. "IS is weg, maar nu is er alleen onzekerheid", zegt Abu Hassan (77), een professor aan de universiteit die veel contact heeft met collega's en oud-studenten. Uit angst voor repercussies wil de gepensioneerde hoogleraar alleen onder pseudoniem spreken, niet op de foto en mag er geen recorder meelopen. "Het was een nachtmerrie, we kunnen het nog steeds niet geloven."


IS is toch weg, vanwaar die angst? In zijn relaas, thuis in de Hail al-Arabi-wijk van Mosul, overheerst het wantrouwen, een reden waarom weinig inwoners van de stad (Moslawi's) uitgebreid willen praten. Abu Hassan vertelt dat hij voor het eerst sinds het begin van de bezetting de moskee bezocht. "Het waren dezelfde gezichten als toen, al was de moskee halfleeg. Hoe weet ik of sommigen niet voor IS waren?"


De achterdocht treft ook de buren. "In de buurt wonen veel gepensioneerde militairen. Ze bleven toen IS kwam. Waarom vochten ze niet? We weten niet of ze voor Islamitische Staat waren." Zijn vrouw onderbreekt hem: "Misschien waren zij bang."


Dan vertellen ze over de naaste buren wier zoon zich aansloot bij IS. Hij zou inmiddels naar Duitsland gevlucht zijn. "Ze zijn bang, je ziet ze nauwelijks buiten. Want hij heeft meerdere slachtoffers gemaakt."


In de eerste dagen van de bevrijding gaven veel burgers IS-aanhangers aan bij het leger. Niet meer, weet Abu Hassan van zijn vele contacten. "Omdat ze lid zijn van hun grootfamilie of stam, en vooral omdat ze zich vrij weten te praten." Hij bevestigt berichten die de buitenwereld bereikten via gevluchte Moslawi's, dat sommigen binnen dagen weer vrij waren. "We horen om ons heen dat het mogelijk is om te betalen om vrij te komen. Dat leidt tot problemen met wie hen aangaf."

Wraakacties

Het reguliere Iraakse leger bewaakt wijken en zoekt ondergedoken IS-leden. Maar bij leden van datzelfde leger kunnen die een nieuwe identiteitskaart kopen, zegt Abu Hassan, een overtuiging die ook uit gesprekken met gevluchte Moslawi's naar voren kwam. "Theoretisch is IS weg, maar in werkelijkheid niet. Door de corruptie. We zijn voor alles bang", zegt hij. "Dat IS terugkomt. Maar ook voor dieven en criminelen, die ook soldaten of leden van de Hashed al-Shabi kunnen zijn. We wantrouwen hen die ons moeten beschermen."


De Hashed al-Shabi, een sjiitische militie die elders in Irak beschuldigd is van wraakacties tegen soennitische burgers, is buiten Mosul gehouden. De mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch schrijft in een recent rapport tal van plunderingen en vernielingen daar aan hen toe. Maar ook het leger bestaat grotendeels uit sjiieten, en hun groene religieuze vlaggen wapperen overal in de stad. "We haten die vlaggen", zegt Abu Hassan hartgrondig. Hij is ervan overtuigd dat de militie wel degelijk in de stad is. "Ze zijn verkleed als politie en leger."


Het zijn incidenten die deze achterdocht voeden. Abu Hassan vertelt dat de woning van een bevriend stel leeg staat sinds de vrouw onlangs haar eerder gevluchte man volgde. 's Nachts braken mannen in legeruniform het huis open. Om op explosieven te controleren, zeiden ze. "We weten niet wat ze in hun auto laadden. De vrouw belde me of ik niemand wist die er gratis wil wonen. En dit is maar één geval."


Abu Hassan vreest een machtsstrijd. "Iedereen die betrokken was bij de strijd tegen IS wil een stuk van de taart." Hij somt ze op: politie, milities, politici, de stammen. "De stad zal uiteenvallen in kleine koninkrijkjes, en wij leven dan op een vulkaan." Daarom roepen burgers om een sterke leider. "Wie zal de wraak in toom houden?"

IS-strijders nog in westen van de stad

Sinds de operatie om West-Mosul uit de handen van IS te redden op 19 februari begon, is de helft van de westoever bevrijd. De strijd heeft nu wijken bereikt waar IS zich heeft verschanst. Zo'n 45.000 mensen ontvluchtten de stadshelft (met totaal zo'n 750.000 inwoners), waarmee het totale aantal ontheemden uit de stad in kampen op 206.000 komt. Burgers hebben gebrek aan voedsel, water en stroom.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden