Bevolkingsregister haalde de 'meelifters' eruit

Halverwege het gesprek doet hij er even het zwijgen toe, draait weer een shagje en tuurt naar het tafelblad. Zojuist was een van zijn medewerkers binnengelopen met dossiers van moeilijke gevallen.

Na enig vergelijken, induceren en deduceren, bleek dat tussen het vele kaf dat zich de laatste twee weken voor de deuren van het Amsterdamse bevolkingsregister had verzameld, waarachtig nog wat oprecht koren schuilging. Illegalen die op goede gronden registratie verdienden, en daarmee de steun van de gemeente.

"Dit moet niet te lang meer duren" , verzucht Evert Geuzinge, directeur van de Amsterdamse dienst bevolkingsregister, en hij praat over de Salomons-oordelen die hij en zijn medewerkers van de dienst de laatste weken in de nasleep van de Bijlmerramp hebben moeten vellen.

Over de juistheid van de opgegeven verblijfsadressen in de rampflats, op grond van 'objectieve criteria', alsof die er in vele gevallen niet zijn aangegaan tijdens het inferno na de inslag van de El Al-Boeing.

"En dat moeten we nu met zo'n zestienhonderd mensen doen, vaststellen of ze er gewoond hebben, en het liefst in twee dagen. Streng en rechtvaardig" , zegt hij, met enig sarcasme het adagium van staatssecretaris Kosto parafraserend.

Afgelopen maandag is het gebouw van de Burgerlijke Stand aan het Herengracht gesloten geweest en de top van de dienst voor de buitenwacht incommunicado: men kon het even niet meer aan.

Ook al omdat de kritiek op het functioneren van de dienst na de ramp niet mals is geweest: 'vervuilde' bestanden die geen juist beeld gaven van handel en wandel van de Amsterdamse bevolking, 'stoffig', oordeelde burgemeester Van Thijn, 'compleet waardeloos', ging hoofdcommissaris Nordholt nog een stapje verder.

Betrouwbaar

Dat is Geuzinge niet in de koude kleren gaan zitten, tenslotte staat het Amsterdamse bevolkingssysteem nog steeds te boek als een van de betrouwbaarste en bruikbaarste bevolkingsadministraties van Nederland.

En dan komen de gemeentelijke autoriteiten ook nog op het lumineuze idee om alle illegalen die menen dat ze slachtoffer zijn van de Bijmerramp de worst van legalisatie en materiele steun voor de neus te hangen.

Dweilen

"Iemand zet de kraan open en ik kan gaan dweilen" , zegt Geuzinge en het behoeft weinig fantasie vast te stellen wie die 'iemand' is.

Natuurlijk, hij ontkent niet dat er sprake is van zekere vervuiling, maar de gemeente moet zich nou eenmaal 'te goeder trouw' baseren op hetgeen de burger hem meedeelt en welke papieren hij overlegt.

En van een nationaliteit buitenlanders is het bij de dienst publiek geheim dat hun papieren vals zijn. Nee, hij wil niet zeggen welke nationaliteit, want dat werkt maar stigmatiserend. Net zoals die opmerking van de Rotterdamse burgemeester Peper over die elfhonderd op een adres ingeschreven Turken.

Hij heeft zich geergerd aan die spierballentaal over 'koppelen, koppelen en nog eens koppelen' van allerlei bestanden met private gegevens, juist nu de nieuwe basisregistratie personen voor de gemeente Amsterdam op stapel staat. Die moet het neusje van de zalm worden op gebied van bevolkingsadministratie, een eenduidige registratie van de bewoners, overzichtelijk en toegankelijk, bron van persoonsgegevens voor andere gemeentelijke diensten en organisaties, met de meest zorgvuldige bescherming van de privacy hoog in het vaandel.

Vlaggeschip

Vlaggeschip van Amsterdams persoonsregistratie, met in zijn kielzog andere grote steden als Rotterdam en Den Haag.

Het geroep om koppelen van persoonsgegevens lijkt een trend te worden, constateert Jan Holvast, voorzitter van de Stichting Waakzaamheid Persoonsregistratie.

De Stichting, ooit onder aanvoering van burgemeestersdochter Nora Samkalden begonnen als Comite Waakzaamheid - een actiegroep die zich fel verzette tegen de volkstelling van '71, onder het motto 'registratie is deportatie' - staat nu zij aan zij met de dienst bevolkingsregister.

De agressieve waakhond van destijds is 'loyaal' medewerker in de commissie die net met het eindrapport over het nieuwe geautomatiseerde Gemeentelijke Bevolkingssysteem naar buiten is gekomen.

Holvast bestrijdt de kritiek op Geuzinge en zijn dienst. "Het bevolkingssysteem, de gemeentelijke sociale dienst, ze hebben het onder de gegeven omstandigheden zeer naar behoren gedaan" , zegt hij. "Bij elke registratie zit een vervuilingspercentage van zo'n tien procent, dat is standaard. Dat is niet de schuld van de afdeling burgelijke stand, de oorzaak ligt bij de gegevens die de mensen verstrekken. De gedachtenfout bij Van Thijn en Nordholt was dat ze meenden met een druk op de knop te kunnen weten wie er in de Bijlmer wonen, dat is dus onzin."

Die gigantische stormloop van illegale 'meelifters' op de dienst bevolkingsregister had het beleidscentrum moeten zien aankomen, zegt hij. "Hoe kun je nou zeggen: alle illegalen die met de ramp te maken hebben gehad, gaan we legaliseren. Dat riekt naar willekeur."

Hij schaart het maar onder het hoofdstuk 'paniekmaatregelen', net zoals het pleidooi van Van Thijn voor een verblijfsregister, waarmee de feitelijke verblijfsplaats van een persoon kan worden bepaald. Dat kan alleen met 'een transponder in je donder', zoals ze bij de Stichting Waakzaamheid zeggen. En ook Geuzinge ziet in zo'n verblijfsregistratie geen enkele heil. Dan zou je naast elke burger een agent moeten zetten, of hem een chip om de enkel moeten doen. Bovendien, vroeg of laat komt elke illegaal wel eens naar de oppervlakte, via welk contact met de overheid dan ook.

Met de lofzang op de dienst bevolkingsregister - ooit geducht tegenstander - lijkt Holvast voor advocaat van de duivel te spelen. "Vroeger blaften we als er maar wat te blaffen viel" , zegt hij. "De omslag kwam medio jaren tachtig, toen de plannen voor het nieuwe GBS werden ontwikkeld. We zijn bij de voorbereidingen betrokken. Als de gemeente die basisregistratie gaat opkloppen tot een gigantische personenregistratie, zullen we weer blaffen, maar we kwispelen ook als het nodig is."

Drie diensten

Drie diensten moeten bijdragen tot het welslagen van het GBS: de afdeling woonsubsidie van de bouw-en woningdienst, de dienst herhuisvesting en de gemeentelijke sociale dienst. De basisregistratie bevat slechts gegevens over naam, geboortedatum, adres, woonplaats en huwelijkse staat van de betrokkene, die een administratienummer krijgt. Grootste gemene deler-gegevens dus, die alle andere private gegevens buiten beschouwing laten.

De nieuwe basisregistratie geeft de gemeente ogen en oren naar de burgers toe, zegt Geuzinge over zijn paradepaardje, zonder de privacy aan te tasten. De derde grote revolutie op persoonsregistratie-gebied, heet het, sinds de code civil van 1811 en het gebruikt van het carbonnetje in 1956. Alles wordt nu geconcentreerd achter een-loket, waar de burger terecht kan.

De gemeente Amsterdam lijkt van de bescherming van de privacy van haar 'lastige' inwoners een erezaak te hebben gemaakt en Holvast signaleert "de goede mentaliteit" die daarover heerst bij de dienst en haar leiding. Zodat in Amsterdam zich in elk geval niet de situatie kan voordoen dat een fabrikant van hondevoer - tegen betaling - het volledige bestand hondenbelastingbetalers kan bemachtigen, om hen met mailing over nieuwe brokken te bestoken. Er is geen wet die het verbiedt en in andere gemeenten gebeurt zoiets wel, maar Amsterdam is het onmogelijk.

Kenbaar maken

Het is bijna een stopwoord, 'privacy'. Het recht van iedere burger op een eigen, beschermde levenssfeer, noemt Geuzinge het. "Maar niet het recht op anonimiteit, mensen moeten zich kenbaar maken naar de overheid." En Holvast spreekt van het zelfbeschikkingsrecht op eigen gegevens, eigen ruimte, eigen lichaam. "Het is nooit een absoluut recht, soms moet het afgewogen te worden tegen andere belangen.

Collectief versus privaat belang, in de Bijlmer zijn vlak na de ramp allerlei bestanden gekoppeld, maar dat was noodzakelijk, vanwege de noodsituatie" , zegt Holvast.

Geuzinge gelooft heilig in het goede van de mens, en dat is op zijn minst bewonderenswaardig voor iemand die vrijwel dagelijks te maken krijgt met hele volksstammen die de kluit lijken te belazeren. "Nee, ik heb nog geen eelt op de ziel. Als je je laat beinvloeden door de uitzonderingen, ben je een beklagenswaardig mens, dan wordt je inderdaad een cynicus. Van de tweeduizend aanmeldingen van illegalen na de ramp zijn er 56 beloond met een verblijfsvergunning, omdat ze daar recht op hebben. Je kunt nu twee dingen doen, of heel cynisch zeggen: die overige 1944 zijn dus een zooitje tuig, of: we hebben er toch weer 56 een toekomst kunnen geven. Van dat laatste kan ik tenminste slapen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden