Bevangen in de Heilige Stad: zo snel als kan naar huis

Met zang en dans vierde joods Jeruzalem het afgelopen weekeinde feest. Precies 28 jaar geleden veroverde het Israëlische leger Oost-Jeruzalem, werd de stad 'herenigd'.

De viering was slechts een voorproefje op de grandioze festiviteiten het komend jaar, als Jeruzalem drieduizend jaar bestaat, een getal dat meer te maken heeft met de politiek dan met de geschiedenis. Want de stad is een paar duizend jaar ouder. Zo'n drieduizend jaar geleden veroverde David de vesting op de Jebuzieten, maakte haar tot hoofdstad van zijn rijk en bracht er de ark des verbonds heen.

Ook toen werd er gevierd met zang en dans. David zelf, zo vertelt de bijbel, zette de toon “met gehuppel en gedans, omgord met een linnen lijfrok”. Tot ongenoegen van zijn vrouw Michal, die Davids exhibitionistische aanstellerij, “ontbloot ten aanzien van de slavinnen zijner dienaren”, een “schaamteloze daad van een lichtzinnige” vond. Nu was er toch al geen verloren liefde tussen beiden en David beantwoordde haar kritiek met het besluit zijn nageslacht niet bij Michal te verwekken.

Het neemt niet weg dat Israël de geschiedenis van Jeruzalem begint met de zeer vereerde koning - een geschiedenis die als het ware 28 jaar geleden weer in al haar glorie is hersteld.

Al die jaren heeft Jeruzalem zijn betoverende kracht nooit verloren. Kunstenaars, koningen en profeten hebben zich door de stad laten inspireren. Anno 1995 sleept het massatoerisme zich door de nauwe steegjes van de oude stad, verdringen de toeristen zich in de heilige plaatsen en zijn er elk jaar opnieuw tientallen die de geest krijgen, stemmen horen, de wereld willen redden. De een denkt dat hij Jezus is, de ander weet zeker dat hij Johannes de Doper of koning David is. De Israëlische psychiaters hebben er een vakterm voor: het Jeruzalem-syndroom.

Vaak zonder enige waarschuwing gebeurt het: na enkele dagen in de stad te hebben rondgewandeld verliest de bezoeker het contact met de realiteit. Zoals de Franse academica die ineens halverwege de tocht haar reisgenoten opriep zich in het wit te kleden en haar te volgen naar de Graftuin. Of de Amerikaanse lerares, die plotseling uit de groep was verdwenen en teruggevonden werd terwijl zij luidkeels spirituals aan het zingen was op de Via Dolorosa. Het kan ook echt gevaarlijk zijn, zoals in het geval van de Australische toerist, die in 1969 de Al Aksa-moskee in brand stak om de wederkomst van de Messias te versnellen.

Psychiaters van het Kfar Shaul-instituut, waar de meeste verdwaalde zielen terecht komen, hebben het verschijnsel uitgebreid bestudeerd. De 'lijders' aan het Jeruzalem-syndroom zijn vaak hoog opgeleide westerse vrouwen en mannen, ergens in de twintig of dertig. Lang niet altijd zijn ze belijdend religieus, wel hebben ze allen een godsdienstige opvoeding gemeen.

Bij het opgaan in hun nieuwe identiteit blijven ze ook binnen hun eigen religieuze traditie. Johannes de Doper en de Maagd Maria zijn erg in bij christenen. Joden kiezen voor Mozes, Samson of koning David. Ook de plaats waar zij hun religieuze ervaring ondergaan, stemmen horen of overtuigd raken van hun nieuwe roeping of identiteit komt overeen met hun achtergrond. Voor christenen is dat vaak de Heilige Grafkerk, de Via Dolorosa of Golgotha. Enkele Johannessen gekleed in lakens worden jaarlijks in de buurt van Jericho aangetroffen.

De Klaagmuur en de Olijfberg zijn meer de plaatsen waar het syndroom bij de joden toeslaat. De Israëlische statistieken tonen haast geen gegevens over islamitische toeristen, tot nu toe. De reden is dat er nog zeer weinig islamitische toeristen zijn en, als er al gevallen zijn, zij in inrichtingen in Oost-Jeruzalem terechtkomen.

Opmerkelijk is dat protestanten de grootste groep vormen. De verklaring ligt in het gebrek aan hiërarchie in de kerkelijke structuur, het directe contact met God. En, zeker in de strengere calvinistische gezinnen wordt dagelijks uit de Bijbel voorgelezen. Een toerist met zo een achtergrond wordt dan ineens geconfronteerd met alle figuren en plaatsen uit zijn jeugd, die als het ware tot leven komen. Maar juist de 'echte katholieken' hebben weer vaker mystieke ervaringen.

De behandeling - zeker bij de gevallen die geen psychiatrisch verleden hebben, de pure Jeruzalem-syndroomlijders - is vrij simpel: zo snel mogelijk terug naar huis. Het probleem is namelijk de disoriëntatie, het gescheiden zijn van de bekende omgeving.

Gedurende de jaren is het aantal lijders aan het syndroom vrij stabiel, dertig tot veertig per jaar, het fluctueert hooguit met het aantal toeristen. Zo daalde hun aantal tijdens de Palestijnse opstand, toen er aanzienlijk minder toeristen waren. De verwachting is echter dat met alle 'magische getallen' in aantocht, 3000 jaar Jeruzalem, en vooral het naderende jaar 2000, het aantal mensen dat bevangen zal worden door het Jeruzalem-syndroom flink zal toenemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden