Bevallen met het scheermes

Joan Sherphard, hoofd van de enige verloskundigenopleiding Sierra Leone onderwijst aanstaande vroedvrouwen. In de dorpskliniek van Masongbon Limba wordt een baby gewogen. De jonge moeder van een tweeling zoogt er haar kinderen. (Arie Kieviet) Beeld
Joan Sherphard, hoofd van de enige verloskundigenopleiding Sierra Leone onderwijst aanstaande vroedvrouwen. In de dorpskliniek van Masongbon Limba wordt een baby gewogen. De jonge moeder van een tweeling zoogt er haar kinderen. (Arie Kieviet)

Een op de negen moeders sterft in Sierra Leone voor, tijdens of na de bevalling. Dat komt door het tekort aan verloskundigen én de macht van de traditionele, vaak onkundige, vroedvrouwen.

Seada Nourhussen

Khadija (27) is gisteravond van een zoontje bevallen. Terwijl de zweetdruppels op haar voorhoofd staan geeft ze haar baby de borst in een snikheet zaaltje. Om haar heen liggen andere prille moeders en hoogzwangere vrouwen die zachtjes kreunen van de warmte en de weeën op gammele bedjes met ongewassen lakens.

Door de open ramen klinkt de oorverdovende chaos van Freetown, de overbevolkte hoofdstad van Sierra Leone: schreeuwende straatverkopers, claxonerende auto’s. Ergens schalt ’Diamonds from Sierra Leone’ van de Amerikaanse rapper Kanye West uit speakers. Het nummer gaat over de zogeheten bloeddiamanten waarmee de burgeroorlog van de jaren negentig, die bijna alles verwoestte in Sierra Leone en minstens 200.000 mensen het leven kostte, werd betaald. Het land is nog steeds herstellende van die strijd die in 2002 eindigde.

Binnen in het ziekenhuis houdt Khadija met een vertrokken gezicht haar baby aan de borst. Haar zoon is via een keizersnede ter wereld gekomen en de wond is nog vers. De jonge moeder wilde thuis bevallen met behulp van een traditionele vroedvrouw, zoals dat veel gebeurt in Sierra Leone. Maar toen er complicaties optraden wist de vroedvrouw niet hoe te handelen. Khadija werd met spoed naar het ziekenhuis gebracht. „Ze was bijna te laat”, vertelt een verpleegster. „Ze heeft geluk gehad.”

Zwanger worden is in Sierra Leone een riskante zaak. Samen met Afghanistan is het West-Afrikaanse land koploper in moedersterfte. Een op de negen moeders sterft hieraan. Oorzaak: de onkunde van de traditionele vroedvrouwen en het gebrek aan gekwalificeerd medisch personeel om die vroedvrouwen te vervangen. „Vooral aan verloskundigen is een schreeuwend tekort”, vertelt Joan Sherphard, hoofd van de enige verloskundigenopleiding in het land, gehuisvest in het ziekenhuis.

In heel Sierra Leone zijn slechts 100 verloskundigen actief. Dat komt neer neer op 1 verloskundige per 15.000 zwangeren. De meeste zwangerschappen en bevallingen worden door de traditionele vroedvrouwen, ofwel de traditional bearth attendants (TBA’s), begeleid. Zij werken met primitieve middelen, zoals een onhygiënisch of roestig scheermesje om de navelstreng door te snijden, en hebben hun kennis vaak van hun moeder. Nu had Khadija het geluk dat ze in Freetown woont en snel naar een gratis overheidsziekenhuis kon, maar de vrouwen op het platteland hebben in de wijde omgeving vaak geen medische post waar ze terecht kunnen. Die vrouwen zijn totaal afhankelijk van de TBA’s.

De meeste goed opgeleide verloskundigen die Sierra Leone tijdens de burgeroorlog ontvluchtten, zijn in het buitenland gebleven. „Nu vertrekken ze na de opleiding ook snel naar Amerika of Engeland omdat ze daar gewild zijn, en veel beter betaald krijgen”, zegt Sherphard. Medisch personeel wordt in Sierra Leone uit de staatskas betaald, maar die is nagenoeg leeg.

Als directrice Sherphard in een klas vol aanstaande verloskundigen vraagt wie er van plan is om in het buitenland te gaan werken na de opleiding, gaan alle handen omhoog. „Will niemand hier blijven?”, vraagt Sherphard, die haar studenten als een moeder toespreekt. De hele klas begint door elkaar te schreeuwen. „Ik verdien 211.000 leones per maand (57 euro, red.)”, zegt studente Halima Shyllon (43) in haar paars-wit gestreepte uniform. „En ik ben al 23 jaar verpleegster. Als ik straks verloskundige ben, zal daar weinig verandering in komen. Medisch personeel verdient heel weinig in Sierra Leone. Daarom worden veel zusters en artsen hier corrupt. Ze proberen bij te verdienen door de patiënten te laten betalen voor medicijnen die officieel gratis zijn. Ik zou het zelf nooit doen, maar neem het ze eens kwalijk.”

De opleiding is ook nog eens zwaar, vertelt Sherphard. „Je moet eerst je verpleegstersdiploma halen, een studie van drie jaar, dan de verloskundigenopleiding van anderhalf jaar en dan nog twee jaar werkervaring opdoen, voordat je ook maar iets gaat verdienen.”

Terwijl boven les wordt gegeven, liggen de zalen beneden bomvol met vrouwen, soms meisjes nog. Een magere vrouw wordt behandeld aan een infectie die ze opliep na een keizersnede. Terwijl verpleegsters haar wond proberen schoon te maken en studenten over haar heen gebogen staan, gilt ze het uit van de pijn. Alle deuren en ramen van de kale ruimte staan open, waardoor stof en insecten binnendwarrelen.

Toch geldt dit ziekenhuis als één van de betere voor bevallingen, omdat het ook de verloskundigenopleiding huisvest. In de hoek van één van de zalen ligt een meisje van achttien zonder kind. Zij probeerde ook eerst thuis te bevallen via een TBA. De keizersnede in het ziekenhuis redde haar leven op het nippertje, maar haar baby werd een paar uur geleden dood geboren. Stoïcijns maar duidelijk verdrietig kijkt ze voor zich uit, naar de anderen die wel een baby hebben om te voeden en vast te houden. „We hebben geen aparte ruimte voor deze gevallen”, is het eerlijke antwoord van de hoofdzuster.

„Pas geleden ben ik mijn kleinkind kwijtgeraakt na de bevalling van mijn schoondochter.” Elizabeth Decker kent het probleem van de hoge moeder-kindsterfte in Sierra Leone als geen ander. Niet alleen persoonlijk maar ook professioneel: Decker is gepensioneerd verloskundige. „Voor mij als verloskundige is het vreselijk te weten dat er nog zoveel vrouwen in Sierra Leone onder begeleiding van een traditionele vroedvrouw bevallen. Niet alleen doordat ze angstig zijn voor ziekenhuizen en bang zijn dat ze moeten betalen, ook doordat verloskunde een ondergewaardeerd beroep is.” Zij blaast samen met collega’s de enige belangenorganisatie voor verloskundigen, opgericht in 1961, nieuw leven in. „Artsen nemen verloskundigen in dit land niet serieus. Als de vrouwen al in het ziekenhuis bevallen, willen ze dat een arts hen helpt. De dokter is god, maar de dokter heeft geen specialistische ervaring.”

In Kroo Bay, de sloppenwijk van Freetown, leven tienduizend mensen letterlijk in een riool. Ze lopen blootsvoets en met spullen op hun hoofd balancerend door de onbeschrijfelijk stinkende natte massa. Hier probeert gezondheidswerker Alfa Timbo in zijn medische centrum de mensen en dus ook de aanstaande moeders te wijzen op een goede gezondheid. „Erg moeilijk onder deze omstandigheden”, zegt hij terwijl de vliegen om zijn hoofd cirkelen. Achterin het medisch centrum is een bevallingskamer, maar geen verloskundige of arts. „Dit is onze dagelijkse realiteit”, zegt Timbo. „Er moet nog veel gebeuren in Sierra Leone.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden