Betonnen dromen

Zijn zoektocht over de wereld naar het geluk brengt Jan De Deken in de nieuwe miljoenensteden van het Chinese binnenland. Bestaat de Chinese droom van president Xi Jinping echt? Of moet die eerst nog even in de hoofden worden geramd?

Op het pleintje ligt een vaal kleed dat voor catwalk moet doorgaan. Hooggehakte en paasbest uitgedoste dames paraderen alsof ze de modeshow van hun leven lopen. "Dat zijn ze nu al uren aan het doen", fluistert een oudere man met een brede grijns. Even later laat hij zich door een leeftijdsgenote naar de dansvloer naast de catwalk leiden.

"Ik kom hier haast dagelijks", zegt Yi Min, een elegante vrouw die haar levenservaring verstopt achter een grote zonnebril. "We kunnen misschien niet feestvieren als de rijken, maar dit geeft me even het gevoel in weelde te leven en belangrijk te zijn", lacht ze.

In het park Renmin kun je de gelukzaligheid haast van de bomen plukken. De locals spelen bordspelletjes, badmintonnen en zingen karaoke. Een grijsaard slaat schreeuwend zijn bovenarmen stuk op een boom. "Kungfu!", hijgt hij trots.

Renmin is een houvast aan het China dat ze zich uit hun jeugd herinneren. In een daarvoor voorbestemd hoekje van het park bedisselen ouders onderling wie de levenspartner van hun zoon of dochter moet worden. De rest van de stad raast hen ondertussen genadeloos voorbij.

Chengdu is een wereldstad in wording. De metropool met 11,6 miljoen inwoners is een van de speerpunten van het Chinese Go West-beleid. Toen Hu Jintao zich in 2002 in het presidentieel pluche nestelde, richtte hij zijn blik resoluut naar het westen.

De oostkust ontwikkelde eind twintigste eeuw in sneltreinvaart. Met de rijkdom die daar gegenereerd werd, moest ook het binnenland zijn wagon kunnen aankoppelen. Door de poorten van de nieuwe miljoenensteden zou de arme plattelandsbevolking het moderne China binnenwandelen.

De visie van Hu Jintao - 'een wetenschappelijke kijk op ontwikkeling' - prijkt nu dominant op het Tianfuplein in het hart van Chengdu. Net onder het grootste standbeeld van Mao in heel China overigens. Volgens de Chinese harmonie-gedachte verdient ook hij zijn plaats in de geschiedenis. Mao groet het plein. Een leeg plein weliswaar, want het is afgezet om betogingen te voorkomen.

Heropstanding

Bij de inauguratie van Xi Jinping in maart 2013, lanceerde ook de nieuwe president een naar aloude gewoonte weinig concreet, maar ditmaal wel tot de verbeelding sprekend begrip dat zijn beleid zou beschrijven: de Chinese Droom. Xi Jinping gaat voor niets minder dan "de heropstanding van de Chinese natie". Na honderdvijftig jaar van westerse vernedering staat China er weer, als wereldmacht en met tonnen zelfvertrouwen.

Dat de Chinese droom geen patent van de Chinezen is, bewijzen de vele buitenlandse ondernemers in Chengdu. Ze kwamen en voelden de stad bruisen als paracetamol op nieuwjaarsdag.

"In Nederland kent niemand Chengdu, maar het is de snelst groeiende stad ter wereld. Vergelijk het met een rockband die vanuit het niets begint en in enkele jaren wereldberoemd wordt", zegt Peter Kuppens (43). Kuppens zakte acht jaar geleden af naar de groeipool. Nu is hij CEO van de Maxxelli Group, een firma die onder meer Europese bedrijven lanceert op de Chinese markt.

"De ondernemingsdrift is enorm hier. Er zijn zoveel mogelijkheden. Je moet gewoon kiezen wat je wilt gaan doen", klinkt Peter enthousiast terwijl we over een futuristisch in de lucht zwevende ringweg zoeven.

We gaan kantoren bezichtigen in het New Century Global Centre, het grootste gebouw ter wereld. Het is het vlaggenschip van Tianfu New City, een gloednieuw district aan de rand van Chengdu. Op organische stadsgroei wordt niet gewacht; tijdsverspilling. Stadsplanners poten een zee van wolkenkrabbers als waren het nieuwe brievenbussen.

Een schril contrast met ons Europessimisme, beseft ook Kuppens. "Voor alles zijn regeltjes, over alles wordt gediscussieerd. Europa is ingedommeld", zucht hij. "China ontwikkelt zich zo snel omdat iedereen in dezelfde richting kijkt." Pieter Verstraete, managing director van Maxxelli Consulting, knikt instemmend. Deze China-consulent zag een ware aardverschuiving. "Vijf jaar geleden wilden Europese ondernemers weten hoe ze hier voor een spotprijs goederen konden inkopen. Nu staan ze te springen om hun producten aan de Chinezen te slijten."

Shoppingcenter

Voor een Nederlandse klant poot Maxxelli binnenkort een shoppingcenter van 10.000 vierkante meter neer met westerse luxemerken. "Heb je al gemerkt dat iedereen hier met een iPhone of Samsung Galaxy rondloopt? Ook al verdienen ze maar vierhonderd euro per maand", zegt Verstraete. "Daar spelen die luxewinkels op in. Je hebt geen rijke bevolking nodig, maar een bevolking die bereid is zijn geld uit te geven."

Dat de Chinezen ondertussen alsmaar koopkrachtiger worden, is natuurlijk mooi meegenomen. Geen enkel ander land slaagde er ooit in in enkele decennia zoveel mensen uit de armoede te trekken. Maar de Chinese droom als spiegelbeeld van de American Dream, met een reuzenkoelkast en twee terreinwagens voor elk gezin..., het was niet helemaal wat Xi Jinping bedoelde.

Zhengzhou

Martin kijkt behoorlijk somber. "Zie je, dat bedoel ik", wijst hij naar de lucht wanneer de bus de eerste buitenwijken van Zhengzhou binnenrijdt. Een muffe deken van witgrijze smog rust op de kruinen van ontelbare wolkenkrabbers. "Je wordt hier ziek van de vervuiling", zucht de twintigjarige student. Hij heet niet echt Martin, maar zoals meer jonge Chinezen heeft hij zich een westerse naam toegeëigend. Precies een jaar geleden verhuisde hij van zijn geboortedorp in de bergen van Henan naar het provinciestadje Dengfeng om Engels te studeren. Nu moet hij alweer verhuizen om zijn opleiding af te maken. Naar Zhengzhou, een van die miljoenensteden waar de smog je letterlijk de adem ontneemt. "Nog drie jaar", klaagt hij.

De verlokkingen van de grote stad kunnen Martin maar matig opwinden. "Uitgaan doe ik later wel. Eerst afstuderen. Dan ga ik naar het Westen. Mijn droom is om in de VS te wonen. China is te vol en te vervuild." En Xi Jinpings heropstanding van de Chinese natie dan? "Ik heb niet veel vertrouwen in de nieuwe president. Zijn prioriteiten zijn fout", zegt Martin. Hij schrikt zelf van zijn woorden en klapt dicht. Over politiek praat hij liever niet. Hij staart ongemakkelijk door het raampje, naar kilometerslange werven.

Ook Zhengzhou is door bouwwoede gegrepen, maar van de glorie en het vooruitgangsoptimisme van Chengdu is hier weinig te merken. Cementen spooktorens die plattelandsbewoners moeten bergen als kippen in een legbatterij blijven voorlopig onbewoond. Bouwvakkers met mondmaskers slenteren over de stoffige avenues die wachten op asfaltering.

"Zhengzhou is inderdaad niet de mooiste stad om in te leven. Maar die drang naar het Westen zie je toch steeds minder", zegt een New Yorker 's avonds aan de toog van de Target Pub, een van de weinige plekken in de stad waar je Engels kunt spreken. Hij geeft Amerikaanse geschiedenis en Engels in de meest elitaire school van de streek. "Enkele jaren geleden wilden ze allemaal naar Harvard of Princeton. Nu willen ze Engels leren, maar zonder ook maar iets van de Angelsaksische cultuur over te nemen. Daar kijken ze op neer."

Bareigenaar Lao Wang (50) schudt afkeurend zijn hoofd. "En toch begrijpen de meeste Chinezen het niet. Ze willen zo snel mogelijk rijk worden. Want geld zal hen gelukkig maken."

Gevraagd naar zijn geluk, wijst Lao Wang naar een certificaat aan de muur. "Dít hier is mijn Chinese droom: de vrijheid om te doen en zeggen wat je wilt. Niet wat door de staat wordt opgelegd."

Het plechtig opgesteld stuk papier is een schuldcertificaat ondertekend door Ai Weiwei, de beroemde kunstenaar die zich met zijn scherpe overheidskritiek al meermaals de woede van het Chinese partijapparaat op de hals haalde. Wanneer Weiwei beschuldigd werd van belastingontduiking, verkocht hij waardepapier om zijn strijd te kunnen voortzetten zonder in de gevangenis te belanden. Om nog wat extra olie op het vuur te gooien koos Weiwei voor een rechtsgeldig document uit Taiwan, de eilandengroep die China als een afvallige provincie beschouwt. "Ik kan het geld terugeisen wanneer ik wil, maar ik hou uiteraard liever het certificaat", zegt Lao Wang.

Volgens hem zijn steeds meer Chinezen de sterke greep van het regime beu. Ze uiten hun ongenoegen op blogs en de sociale netwerksite Weibo, waar nodig met symbolen of codetaal. "We mogen bijvoorbeeld niets schrijven over het bloedig neerslaan van de protesten op het Tiananmen-plein. Daarom zetten alle bloggers bij de jaarlijkse herdenking een kaars op hun profielfoto."

Lao Wangs protest is ook de inlichtingendiensten niet ontgaan. Hij heeft al enkele keren geheim agenten over de vloer gehad. "Bij hun derde bezoek begonnen ze me allerlei idiote vragen te stellen: Is Hongkong voor jou een deel van China? En Tibet? Ben je voor of tegen de organisatie van de Olympische Spelen? Het was beledigend."

Ja-knikkers

Als Xi Jinping iets bereikt heeft in zijn korte regeerperiode, is het wel dat hij zijn volk liet dromen. Alleen lijken de Chinezen steeds minder bereid om de overheid die droom te laten invullen. "Meer dan drie vierde van de Chinezen zou de Chinese droom associëren met een droom over constitutionalisme", zei onderzoeker Zhang Qianfan van de Universiteit van Peking tegen weekblad The Economist. Met constitutionalisme wordt bedoeld dat de grondwet, waarin de communistische partij nauwelijks genoemd wordt, boven de partij zou moeten staan. Terwijl de president er net op lijkt te alluderen de touwtjes weer strakker in handen te nemen, om als natie sterker te staan.

"De overheid verwacht dat we allemaal als een bende ja-knikkers de officiële staatsideologie verdedigen", zegt Lao Wang. "Wel, ik heb daar geen boodschap aan. Ik hou er niet van door allerlei onnozele regeltjes in mijn vrijheid te worden beknot."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden