Bethlehem in Gorkum aangetast door zure regen

Bij de VVV in Gorinchem aan de Groenmarkt 13 is een stadswandeling verkrijgbaar à ¿1,- die door het oude stadshart voert. Volgend jaar komt er een tweede wandeling uit, over de vestingwallen. Momenteel wordt de laatste hand gelegd aan het wandelpad, dat voor het grootste deel al toegankelijk is. De twee wandelingen duren allebei ruim een uur.

Een engel kondigde het, als een lichtschicht in de donkere nacht, aan herders op de velden aan: In de geboortestad van de legendarische koning David is een gezalfde geboren. Zoals David als herdersjongen ooit ook tot koning gezalfd was. In het Israël van die dagen was een herder zoiets als de spreekwoordelijke putjesschepper bij ons; dàt moest je in elk geval niet worden. God vindt daarentegen putjesscheppen een mooi vak; hij vertelt het de herders als eersten dat de Heiland is geboren. Je beziet de putjesschepper dan toch wèl even met een andere blik op de derde kerstdag.

Maar goed, Bethlehem dus, ook al zo'n onooglijk gat in die dagen, dat het naast de landbouw en schapenhoederij vooral moest hebben van zijn beroemde voorvader David. Wat is Stratford-upon-Avon zonder Shakespeare? Wat is Baflo zonder Rudolf Agricola? Het platteland als de kweekvijver voor hen die later - in de grote stad - geschiedenis zullen schrijven. “En gij, Bethlehem Efratha, al zijt gij klein onder de geslachten van Juda, uit u zal Hij voortkomen die een heerser zal zijn over Israël en wiens oorsprong is van ouds, van de dagen der eeuwigheid”, voorspelde de profeet Micha al ver vooruit.

Kan uit Gorinchem iets goeds komen? Want daar in Holland staat een huis 'Dit is in Bethlehem'. Zoals eens Jozef en zijn zwangere vrouw Maria maak ik me op en reis naar Gorinchem. Met de trein, waarmee ik meteen raak aan een teer punt voor Gorcumers uit de recente historie: Gorinchem had o zo graag aan een spoorlijn gelegen van Utrecht naar Breda. Die spoorverbinding is er echter nooit gekomen. Nu ligt Gorinchem aan een boemellijntje tussen Geldermalsen en Dordrecht.

Het station ligt bovendien een stief kwartiertje wandelen buiten het centrum, aan de overkant van het Merwedekanaal tussen wat lelijke kantoorgebouwen. Maar goed, dan ben je al warmgelopen als je bij de VVV binnenloopt voor informatie. Naast de traditionele stadswandeling door oud-Gorcum diept de VVV-mevrouw uit een lade ook een verouderde wandeling op binnen de veste die het oude Gorinchem omringt. Momenteel is de gemeente druk bezig met de aanleg van een wandelpad op en over de vestingwallen die eind zestiende eeuw werden aangelegd. Die is natuurlijk veel leuker omdat je dan uitzicht hebt over het Merwedekanaal, de Linge en de Boven-Merwede en in de verte slot Loevestein kunt zien liggen. Als het pad volgend jaar klaar is, wordt er een nieuwe Vestingwandeling uitgebracht. Je kunt beide wandelingen heel goed combineren.

Vanaf de VVV steek ik de Groenmarkt over tussen de Grote kerk met de veel oudere Sint-Janstoren en het stadhuis. Hier het eerste (en helaas niet het laatste) staaltje van vernieuwingsdrang van de nijvere Gorcumse burgerij.

Na de Franse overheersing wilde Gorinchem gestalte geven aan de nieuwe tijd en brak halverwege de vorige eeuw een prachtige neogotische kruiskerk af net als het aanpalende stadhuis. Slechts de Sint-Janstoren mocht blijven staan, die liefst anderhalve meter uit het lood hangt omdat hij al tijdens de bouw ging verzakken. Wat rest is de kitscherig-triomfantalistische Grote kerk, eigendom van de hervormde gemeente ter plaatse. Want in Gorinchem, haast overbodig om het te zeggen, zegevierde de Reformatie. Negentien rooms-katholieke geestelijken werden in het stadje door aanhangers van de nieuwe leer terechtgesteld. Ze gingen de vaderlandse kerkgeschiedenis in als 'de martelaren van Gorcum' en tot op de dag van vandaag kan het aanroeren van deze kwestie nog leiden tot hoogoplopende discussies tussen papen en ketters. Zat er, naast de in de VVV-lectuur opgegeven reden van bouwvalligheid, ook godsdienstnijd achter de afbraak van de Sint-Maartenskerk? Wilden de Gorcumse calvinisten een eigen, typisch protestants godshuis? Je vraagt het je af.

Verderop in de wandeling valt nog te treuren over de sloop van de Heilige Geest- of St. Nicolaaskapel waar alleen de gevel uit 1300 van rest; de Waterpoort die in 1894 (!) werd afgebroken ten behoeve van het verkeer; het Hugo de Grootpoortje als enige overblijfsel van het huis waar de geleerde in 1621 per boekenkist vanuit Slot Loevestein in veiligheid werd gebracht; en over al die naargeestige monumenten van woningbouw uit de jaren zestig en zeventig die het historisch karakter van Gorinchem zo'n geweld aandoen.

Vanaf de markt kun je via het Gasthuispoortje en de Gasthuisgang uit 1391 doorsteken naar de Gasthuisstraat, de winkelstraat. Ook het Gasthuis is afgebroken. Na luttele meters zie je aan de rechterhand op de hoek met de Tinnegieter een huis met een van de mooiste gevels van Gorinchem, met op de gevelsteen de tekst 'Dit is in Bethlehem'. Het is niet de originele gevelsteen. Die is vervangen door een replica vanwege aantasting door de zure regen. Dat verwondert me niets. Die dag regent en waait het dat het een aard heeft in Gorinchem en ommelanden en de regen prikt als jodium in m'n ogen. Welke industrie heeft dat op z'n geweten? Maar Gorinchem groeit economisch en breidt uit en moet mee in de vaart der volkeren. En dat is heilig, even heilig als voorheen de gereformeerde godsdienst. Wee je gebeente als je tegen durft te sputteren. Dus wordt er in Gorinchem geheid en pneumatisch geboord dat horen en zien je vergaat, en is het historisch centrumpje op werkdagen verstopt door personenauto's en vrachtwagens.

De originele gevelsteen is opgesteld op de tweede verdieping van het smalle huis uit 1566, dat onderdak biedt aan het museum Oud Gorcum. Maar een koord verhindert het aanschouwen ervan. Werklui zijn er druk in de weer met het aanbrengen van een rook-alarm. Keer op keer rinkelt een schelle bel als een van de blauwe overalls weer ergens een sigaar opsteekt. Om duistere redenen is de begane grond zelfs helemaal ontruimd. Misschien wordt het volgend jaar allemaal beter, want dan gaat het museum verhuizen naar het stadhuis aan de markt dat momenteel in de steigers staat. Of het museum dan ook anders gaat heten, weet de mevrouw achter de balie nog niet. Misschien wordt het wel Museum Oud-Gorcum, oppert ze. De gevelsteen met de tekst 'dit is in Bethlehem' hoort niet vanouds bij het hoekhuis aan de Gasthuisstraat. De steen is afkomstig van een Minderbroederklooster dat werd afgebroken ten tijde van de bouw van het huis en de opdrachtgever vond de gevelsteen blijkbaar mooi.

Ik haast me na het aanschouwen van een gedateerde video-film over Gorinchem weer naar buiten, het hondeweer in. Dit is inderdaad in Bethlehem: er is hier geen plaats in de herberg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden