Betere dagen, ook met dementie

Hoe zorg je voor iemand met dementie? Anneke van der Plaats schreef een boek met tips voor mantelzorgers. 'Er worden veel onnodige fouten gemaakt.'

Vaak zat ze met de handen in het haar. Wat had ze nu weer fout gedaan, waarom was deze patiënt plotsklaps zo boos geworden? Met vallen en opstaan moest sociaal geriater (ouderenarts) Anneke van der Plaats (74) leren hoe ze het beste kon zorgen voor mensen met dementie. Totdat ze in 2002 het ei van Columbus ontdekte: de neurowetenschappen.

Door de hersenkunde aan hun gedrag te koppelen, kon Van der Plaats als een van de eerste wetenschappers verklaren waarom iemand met dementie doet zoals hij doet. "En wie het probleemgedrag van deze groep begrijpt, kan er beter mee leren omgaan."

Zo ontdekte ze dat de omgeving van grote invloed is. "Het is stil in de hersenen van een persoon met dementie, ze moeten het doen met wat ze op dat moment zien", zegt Van der Plaats. "Zijn er geen bewegende prikkels om naar te kijken, dan gaan ze lopen, roepen of tikken met hun vingers."

Mensen met deze hersenaandoening moeten dus constant worden bezig gehouden. "En dat is loodzwaar, voor professionele verplegers in tehuizen, maar al helemaal voor mantelzorgers zonder ervaring: hun echtgenoten, kinderen, of vrienden."

De dementiezorg komt in toenemende mate op de schouders van deze mantelzorgers terecht. Door de vergrijzing van de bevolking en de gestegen levensverwachting, neemt het aantal patiënten toe. Waar er volgens de Internationale Stichting Alzheimer Onderzoek nu 200.000 Nederlanders aan een vorm van dementie lijden, is dat aantal in 2020 naar verwachting meer dan verdubbeld naar 410.000. 70 procent van hen woont thuis. En ook dat percentage groeit, nu het kabinet er naar streeft dat ouderen zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen.

Om verplegers en voornamelijk mantelzorgers te leren hoe ze het beste kunnen omgaan met hun patiënt, schreef Van der Plaats samen met zorgondernemer Dick Kits het boek 'De dag door met dementie' dat vol staat met praktische tips. Nu doen de familieleden en vrienden van mensen met dementie kennis op door eindeloos te proberen wat wel en niet werkt, waarbij ze volgens Van der Plaats onbedoeld veel onnodige fouten maken.

Zo wilde een man maar niet eten. Wat ze hem ook voorschotelde, hij nam geen hap. Wat bleek? Nadat zijn echtgenote hem het eten opgeschept had, ging ze standaard naar de open keuken om alvast op te ruimen. Dat leidde zijn aandacht af. Hij had geen oog meer voor die boterham, die stil op zijn bord lag. Iemand met dementie neemt alleen bewegende prikkels op, zoals de ronddrentelende vrouw in de keuken.

Ook het eten zelf levert vaak problemen op, ontdekte Van der Plaats. De smaak van mensen met dementie verandert, naarmate de tijd verstrijkt, kunnen ze steeds minder proeven. Stukken vlees vinden ze daardoor niet lekker, die voelen aan als rubber in de mond. Worst en gehaktballen doen het juist wel goed, net als zoetzuur en pittig eten als macaroni met tomatensaus of Indisch. "Als je die kennis in de praktijk brengt, heeft bijna iedere dementerende binnen een mum van tijd zijn of haar bord leeg."

Maar bestaan er niet al allerlei vormen van voorlichting over dementie? "Jawel, zo heeft iedere gemeente bijvoorbeeld een steunpunt mantelzorg. Die deskundigen weten van alles over het ontstaan, verloop en symptomen van de ziekte, maar ze missen de kennis van de hersenen", zegt ze. "Ik zelf dacht ook altijd veel te weten over dementie, maar bij probleemgedrag wist ik me geen raad, ik kon het niet verklaren. Nu snap ik dat."

Wanneer mensen met dementie agressief worden, komt dat volgens Van der Plaats vaak door het gedrag van de mantelzorger. Doordat hij te snel gaat, iets corrigeert of zelf geïrriteerd raakt omdat hij acht keer hetzelfde moet vragen, begrijpen de hersenen van iemand met dementie het niet meer. Hij of zij wordt dan bang en boos, en kan zelfs fysiek geweld gebruiken.

Er zijn dan twee opties, stelt Van der Plaats: afstemmen of verleiden. "Stel de ander op een vriendelijke en rustige manier op zijn gemak, zodat hij zich weer veilig voelt. Lukt dat niet? Dan kun je de stemming veranderen door vrolijke muziek aan te zetten of iets leuks voorstellen. Geef diegene een arm en zeg: "Het is mooi weer en lekker warm, we gaan heerlijk naar buiten."

Met dit soort simpele trucs houden mantelzorgers het langer vol, denkt Van der Plaats. Want het zorgen voor een geliefde met dementie, dat is niet eenvoudig. "In het begin valt het mee en denken verzorgers dat ze het wel aankunnen", vertelt ze. Maar de ziekte verandert snel en de meeste mantelzorgers kunnen de last na drie jaar niet meer dragen, terwijl mensen met dementie gemiddeld zo'n acht tot tien jaar met de aandoening leven. "Met goede voorlichting kunnen zij nog zo'n twee jaar langer thuis wonen. En dat is belangrijk, want patiënten met deze hersenaandoening onthouden vrijwel niets, maar wel de traumatische ervaring van het verhuizen naar een verpleeg-huis."

Praktische tips uit het boek 'De dag door met dementie'

Een ouderwets interieur

Het geheugen van mensen met dementie loopt terug. Zij herinneren zich vooral de wereld zoals die er vroeger uitzag. Moderne spullen van trendy ontwerpers herkent iemand met dementie niet als meubels. Om te voorkomen dat hij of zij gedesoriënteerd raakt in zijn eigen huis, kan de mantelzorger proberen de woonkamer weer ouderwets in te richten.

Muziek

Mensen met dementie luisteren graag naar muziek. Maar let op: klassieke muziek en improvisatiejazz zijn voor hen niet te volgen. Nummers moeten een duidelijk ritme en een voorspelbare melodie hebben. "Degenen die vroeger fervente Bachliefhebbers waren, walsen nu vrolijk mee met André Rieu, Hazes en Frans Bauer", zegt Van der Plaats. "Ook alzheimermuziekgeluk.nl is een goeie, daar kun je op basis van iemands geboortedatum nummers uit zijn jeugd vinden."

Bewegen

Een van de belangrijkste activiteiten in het dagritme van iemand met dementie is wat beweging voor het avondeten. Omdat veel patiënten de hele dag zitten, hoopt zich vocht in de benen op, net zoals tijdens een lange vliegreis gebeurt. 's Nachts in bed stroomt dat vocht terug naar de rest van het lichaam, waardoor ze naar de wc moeten of zelfs in bed plassen. De oplossing is volgens Van der Plaats het maken van een kleine wandeling of het meedoen met een langzaam fitnessprogramma op televisie.

Anneke van der Plaats

Anneke van der Plaats (Maastricht, 1941) is sociaal geriater. Als verpleeg-huisarts, wetenschapper en docent houdt zij zich al sinds 1970 bezig met dementie. In 1983 zette Van der Plaats de eerste dagopvang voor ouderen in Nederland op, een voorziening die later breed is overgenomen in de zorg. Ook ontwierp ze, samen met gerontopsycholoog Ad Nouws, de eerste geheugentrainingen voor mensen met dementie en zette ze het BreinCollectief op, een denktank van deskundigen die zich bezighoudt met hersenaandoeningen. Over haar bevindingen in de praktijk schreef ze de boeken 'De wondere wereld van dementie', 'Het demente brein' en nu 'De dag door met dementie'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden