Bètaman én taalpurist

Hij was de vader die 'met wiskundige precisie' het vlees sneed. Hij wilde niemand benadelen, omdat hijzelf door z'n stiefmoeder werd achtergesteld.

CO WELGRAVEN

Dat Jan Smeenk na de middelbare school voor een universitaire studie koos, lag niet aan zijn vader en stiefmoeder, want die hadden hem liever op de boerderij in de Achterhoek gezien; een paar extra handen konden ze daar altijd wel gebruiken. Nee, het was de directeur van de hbs in Deventer die hem daartoe aanmoedigde. Hij koos zelfs de studie voor hem uit: wis- en natuurkunde, want daar was Jan een kei in.

De jongen nam het advies graag over, want erg gelukkig was hij thuis niet - de relatie met zijn stiefmoeder was ronduit slecht, zijn biologische moeder was overleden toen hij acht was. Jan schreef zich kort voor de Tweede Wereldoorlog in aan de universiteit van Utrecht, moest de studie door de oorlog onderbreken, werd gemobiliseerd op het vliegveld Bergen in Noord-Holland, en ging daarna verder studeren aan de Technische Hogeschool in Delft, waar hij in 1946 z'n bul haalde.

Twee jaar later trouwde hij met Tine, was even wetenschappelijk ambtenaar en begon toen aan een gestage carrière in het middelbaar onderwijs, eerst in Haarlem, vervolgens in Terneuzen en Breda. Het viel al meteen op dat Jan een geboren docent was die buitengewoon goed kon uitleggen: leerlingen die moeite met wiskunde hadden en die van hem bijles kregen, zagen hun cijfers met sprongen vooruitgaan.

Hij was ook een strenge leraar, streng maar rechtvaardig. Heel anders dan thuis. Tegenover z'n drie kinderen was Jan juist tamelijk lankmoedig. Hij gaf wel grenzen aan: ze moesten hun best doen op school (de openbare welteverstaan, want daar was hij een principieel voorstander van), pianoles en sporten waren ook verplicht, maar ze hadden absoluut niet het gevoel dat ze met harde hand werden opgevoed. De een zat op catechisatie, de ander ging naar de zondagsschool, maar dat allemaal omwille van de geestelijke bagage, niet om hen te bekeren. Pa en ma waren zelf lid van de hervormde kerk.

Begin jaren zestig solliciteerde Jan Smeenk met succes naar de functie van directeur van de rijks-hbs in Zaltbommel. Dat was een mooie promotie. Bovendien was de school met zo'n tweehonderd leerlingen klein genoeg om als directeur toch nog voor de klas te kunnen blijven staan. Hij straalde gezag uit, om niet te zeggen: ontzag. Waar hij de tijd vandaan haalde, wist niemand, maar hij zag ook nog kans te promoveren, een stap waartoe overigens dezelfde hbs-directeur uit Deventer, Oene Bottema, hem aanmoedigde; die was inmiddels hoogleraar in Delft en werd ook zijn promotor.

Zijn twee dochters en ene zoon zagen vader weliswaar vaak 's avonds en in het weekend op zijn werkkamer achter de boeken zitten, maar om nou te zeggen dat het hele gezinsleven in het teken stond van pa's promotie, nee, dat ook weer niet. In vier jaar tijd had hij het proefschrift afgerond, voor buitenstaanders nauwelijks te lezen, want het ging over een buitengewoon specialistisch onderwerp.

Hij koesterde de doctorstitel, en inmiddels was ook zijn aanzien op school gegroeid: als gevolg van de Mammoetwet was de hbs omgevormd tot atheneum, en ook nog eens opgegaan in een scholengemeenschap met mavo/havo. Smeenk mocht zich nu rector noemen, van een veel grotere school bovendien. Er liepen meer docenten rond dan er leerlingen waren bij zijn aantreden in Zaltbommel. Hij werd een notabele in de stad aan de Waal, een publieke persoonlijkheid, en daar raakte hij vrij snel aan gehecht; hij was niet van elke ijdelheid gespeend.

De fusie had hij ook wel nadelen: hij was gedwongen het docentschap eraan te geven, al hield hij wel vast aan bijlessen. En hij had het eigenlijk niet zo op met al die onderwijshervormingen en schaalvergrotingen. Toen in de jaren zeventig de PvdA met het plan kwam voor een middenschool, besloot hij niet langer op die partij te stemmen - daar had Nieuw Links trouwens toch al veel te veel invloed gekregen, vond hij. De VVD werd zijn nieuwe politieke thuis, al mocht hij de laatste jaren van zijn leven ook wel eens voor het CDA kiezen.

Veel van wat hij deed, in zijn werk en daarbuiten, kwam voort uit plichtsbesef, zonder dat hij een steile calvinist was. Hij was niet uit op maximalisatie van zijn eigen levensgeluk, maar hij voelde zich verplicht iets te doen voor de gemeenschap. Hard werken, woekeren met je talenten, ervoor zorgen dat je kinderen het beter krijgen dan jezelf. In die zin was hij een typische vertegenwoordiger van de stille generatie die opgevoed was in de crisisjaren, de oorlog had meegemaakt en pas op latere leeftijd de welvaart aan den lijve had ondervonden. Maar hij wist zeker wel van het leven te genieten. Zo was hij gek op zijn drie kleinkinderen. En hij stelde het ook zeer op prijs dat hij zo oud mocht worden: 'Ik ben de duurste oud-rector van Nederland.'

Zelden sprak hij met zijn vrouw en kinderen over z'n ongelukkige jeugd. Af en toe was daar wel een spoor van te ontdekken, bijvoorbeeld wanneer hij aan tafel, zoals zijn zoon het bij de uitvaart uitdrukte, 'met wiskundige precisie het vlees verdeelde'. Hij wilde niet dat een van zijn kinderen achtergesteld zou worden, zoals hij door z'n stiefmoeder werd achtergesteld.

Voor een bètawetenschapper had Jan Smeenk een opmerkelijke eigenschap: hij was een taalpurist. Als hij ergens een fout zag, klom hij in de pen. Hij werd een gevreesd ingezonden brievenschrijver, zowel in de regionale als in de landelijke pers. Het is niet: 'door een ongeluk staat er een file', nee: 'als gevolg van een ongeluk'. De jongste spellingshervorming vond hij een gruwel: veel te ingewikkeld, en inconsistent bovendien.

Wat je ook niet meteen van een wiskundige verwacht, is belangstelling voor de (plaatselijke) geschiedenis. Smeenk schreef een boekje over de restauratie van de befaamde Sint Maartenskerk in zijn woonplaats - hij was daar zelf nauw bij betrokken geweest. En hij schreef talloze artikelen over de geschiedenis van Zaltbommel, de negentiende eeuw had daarbij zijn voorkeur. Hij was geregeld in het streekarchief te vinden. En hij werd heel actief in de plaatselijke Rotary.

Smeenk ontdekte dat de voorloper van zijn rijk-hbs in de negentiende eeuw een illustere leerling had gehad: de meteoroloog Christophorus Buys Ballot, wiens vader predikant in het vijftien kilometer verderop gelegen Brakel was. Het verhaal wil dat de latere oprichter van het KNMI elke dag de afstand van huis naar school liep (die toen nog Latijnse School heette), en terug, dertig kilometer bij elkaar.

In de jaren zeventig wist Smeenk als rector te bewerkstelligen dat de scholengemeenschap de naam Buys Ballot zou dragen. Dat ging niet zonder slag of stoot. Nogal wat mensen vonden de naamgeving onterecht: Buys Ballot had immers nooit op de hbs gezeten, en hij zou pas een groot man worden tijdens zijn studie in Utrecht. Het gevatte antwoord van Smeenk was dat je lang niet van elk Erasmus-college in Nederland kunt zeggen dat de filosoof daar ooit op heeft gezeten, en bij Maria-scholen is dat helemaal een moeilijk verhaal.

In de jaren negentig, bij de zoveelste fusie, verdween de naam Buys Ballot, tot verdriet van de inmiddels gepensioneerde rector. Hij zette weer een lobby op, uiteindelijk met succes: één van de vestigingen van het Cambium-college krijgt weer de naam van de meteoroloog. Smeenk was afgelopen oktober één van de genodigden bij de plechtigheid, en mocht er het woord voeren. 'Buys Ballot is back in Bommel', zei hij. Hij was er erg verguld mee en zag het als een bekroning van zijn werk.

Smeenk, die tot op hoge leeftijd een goede gezondheid had, moest die dag in een rolstoeltaxi vervoerd worden. Zijn bewegingsapparaat liet hem steeds meer in de steek, en hij had bovendien een lelijke val gemaakt. Eind januari werd hij opgenomen in een verpleeghuis, waar zijn echtgenote al een paar jaar verbleef. Op 16 mei stierf hij in het ziekenhuis, van ouderdom.

Derk Jan Smeenk werd geboren op

3 oktober 1919 in Gorssel, hij overleed op 16 mei 2012 in 's Hertogenbosch.

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden