Betalen voor afvalstroom Gemeenten varieren op het thema 'dure zak'

AMSTERDAM - Vroeger was het simpel. Een vuilniswagen haalde bak of zak op. Tegenwoordig is het leven ingewikkelder. Gescheiden inzameling van afval begint gemeengoed te worden. En nu minister Alders (milieubeheer) heeft besloten dat gemeenten zelf mogen bepalen hoe zij hun burgers laten betalen voor het ophalen van huisvuil, is de kans groot dat het leven nog iets ingewikkelder wordt.

KOOS SCHWARTZ

Sinds een half jaar hebben de vuilnismannen in Barendrecht het minder druk. Textiel, blik, glas en papier zit amper meer in de zak aan de weg: papier gaat naar verenigingen; textiel, glas en blik grotendeels in containers die de gemeente op 18 plaatsen heeft neergezet. Het afval in Barendrecht is binnen een half jaar met 60 procent afgenomen.

Minder afval en meer gescheiden inzameling: dat waren de doelen van wethouder Noordergraaf (SGP) toen Barendrecht in mei de 'dure zak' introduceerde. Indachtig het motto 'de vervuiler betaalt' mochten Barendrechters alleen nog vuil aan de straat zetten, dat verpakt was in speciale zakken a F 2,50. In ruil daarvoor ging de vaste afvalheffing met F 14,50 per maand omlaag.

De hoeveelheid vuilniszakken op de stoep nam zienderogen af. De proef leek geslaagd. Maar snel werd duidelijk dat menigeen zijn afval elders dumpte. Niet in het nabijgelegen Heerjansdam, waar de bevolking het huisvuil in goed afsluitbare mini-containers gooit. Wel in het iets verder gelegen Ridderkerk, dat een stroom Barendrechts afval kreeg. Met leedwezen constateerde Noordergraaf dat ook Barendrecht zijn calculerende burgers kent: enerzijds stilzwijgend de korting op de afvalstoffenheffing incasserend, anderzijds hun inventiviteit aansprekend om de uitgave van riksen voor afvalzakken te vermijden.

De kou tussen Noordergraaf en zijn Ridderkerkse CDA-collega Wienen is uit de lucht. Door betere controle, gewenning aan het systeem en een hoop publiciteit rond het afvaltoerisme behoren de (al dan niet georganiseerde) afvaltrips naar Ridderkerk vrijwel tot het verleden. Maar daarmee is de kous niet af.

Wienen overweegt een schadevergoeding te vragen, omdat de verwerking van het Barendrechtse afval Ridderkerk enkele tienduizenden guldens heeft gekost. Bovendien is nog altijd 20 procent van het Barendrechtse afval zoek. Waarschijnlijk gaat dat richting Rotterdam. Daar werken veel Barendrechters. Ten slotte zit Noordergraaf nog met een vuiltje. Omdat de verkoop van de 'dure zak' tegenviel, heeft de proef een tekort van twee ton opgeleverd. Barendrecht overweegt nu een paar aanpassingen, zoals het goedkoper maken van de zak (twee gulden). Dat moet het afvaltoerisme tegengaan en de verkoop van de zak stimuleren. En de afvalstoffenheffing? Die zal wat omhooggaan, denkt Noordergraaf.

De voor- en nadelen van het 'durezaksysteem' zijn ook elders gevoeld. Wel varieren de ervaringen. Nijkerk, dat in 1968 de primeur had en tot dit jaar geen afvalstoffenheffing oplegde, heeft voornamelijk goede ervaringen, al heeft het systeem nooit geheel kostendekkend gewerkt en is bekend dat er wel eens wat afval in een naburige gemeente verdwijnt.

Berlicum (N.-B.) waar de dure zak F 1,04 kost en bewoners een vaste jaarheffing van F 98,40 betalen, is positief. Het kent minder afval dan in omringende gemeenten en er wordt relatief veel gescheiden ingezameld. Liempde en Helvoirt, waar de zakken wat duurder en de heffingen wat hoger zijn dan in Berlicum, melden dezelfde resultaten als Barendrecht: de hoeveelheid afval aan straat is met 60 procent verminderd. Beesel, dat in 1991 begon, is content: alleen het eerste jaar moest de gemeente erop toeleggen. Oudenbosch kende het systeem tot 1988, was zeer tevreden maar stopte na een verandering in de Afvalstoffenwet waardoor de gemeente dacht dat het durezakkensysteem niet meer legaal was.

Elders zijn de ervaringen minder positief. In Woensdrecht bleek 70 cent voor een zak te veel. Zwerfvuil en afvaltoerisme waren het gevolg. Een prijsverlaging met 35 cent per zak pakte goed uit. Toch stopt Woensdrecht met de (niet) dure zak. Ook Doorn deed de zak de deur uit. Gendringen heeft de 1972 ingevoerde dure zak in 1990 vaarwel gezegd: “Er werden steeds minder zakken verkocht, er was veel afvaltoerisme en de plantsoenen werden vuiler”, zegt ambtenaar Hakvoort. Omdat Gendringen daarnaast werk wilde maken van gescheiden inzameling, staan nu in het dorp containers voor diverse soorten afval en doen bewoners hun groente-, fruit-, en tuinafval (gft-afval) in groene en de rest van het huishoudelijk afval in grijze minicontainers.

“Wel jammer”, vindt Hakvoort de teloorgang van de dure zak. “Of je nu veel of weinig afval in je minicontainer stopt, maakt niet uit. Iedereen betaalt evenveel. We maken alleen een onderscheid in een- en meerpersoonshuishoudens.” Sinds de switch bieden de bewoners van Gendringen veel meer afval aan, een teken dat er voor 1990 driftig aan afvaltoerisme werd gedaan. Maar de plantsoenen zijn een stuk schoner, zegt Hakvoort.

Volgen

Desondanks wil een aantal gemeenten het voorbeeld van Barendrecht volgen. Ouder-Amstel en Nieuwerkerk aan de IJssel bijvoorbeeld: in de laatste gemeente gaat de vaste heffing op 1 januari omlaag van 384 naar 161 gulden. Een zak voor gftafval kost dan F 1,60, de grotere zak voor het restafval F 2,66.

Hoewel F 2,66 behoorlijk aan de prijs is, is, vreest ambtenaar Van de Born geen excessen. “Barendrecht heeft de proef niet goed voorbereid. Wij hebben er twee jaar naartoe gewerkt. Zestig procent van de bevolking weet wat eraan komt en is aan het oefenen. Op diverse plaatsen kunnen mensen hun papier, glas, textiel en blik kwijt. Voor gft-afval zijn gesubsidieerde containers te koop die gretig aftrek vinden. Nu al is de hoeveelheid afval dat niet gescheiden wordt ingezameld, met 25 procent gedaald. In omliggende gemeenten stijgt dat jaarlijks met vijf procent.” Voor financiele tekorten a la Barendrecht is Van de Born niet bang. Voor afvaltoerisme ook niet. “Ach, in het begin zal het wel voorkomen. Maar dat wordt geleidelijk aan toch minder. Is in Nijkerk ook zo gegaan.”

Verwacht wordt dat meer gemeenten zullen overgaan op de dure zak. Nijkerk krijgt regelmatig geinteresseerde wethouders en ambtenaren op bezoek. Het waren ook de gemeenten die Alders verzochten om een grotere vrijheid bij het bepalen van hun afvaltarieven. Tot nu toe waren afwijkingen van het vaste patroon nauwelijks mogelijk.

Omdat veel gemeenten het gescheiden inzamelen van afval willen stimuleren, wordt ook Oostzaan (N.-H.) nauwlettend gevolgd. Daar wordt het 'de vervuiler betaalt' sterk doorgevoerd. Sinds eind '92 rijden vuilniswagens rond met een weeginstallatie. Bewoners betalen daar voor het gewicht van hun gevulde vuilniszak. En de resultaten? Diverse bewoners hebben in de media geklaagd over enorme rekeningen. Maar volgens de organisatoren valt dat best mee en zeggen de hoge rekeningen vooral iets over de enorme hoeveelheid afval die de klagers langs de weg zetten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden