Betaalrevolutie gaat aan Zuid-Afrika voorbij

Mobiel betalen geldt als dé economische omwenteling in Afrika, maar in de tweede economie van het continent willen ze er niet aan

Als in restaurant Che in Johannesburg de rekening in aantocht is, trekken een paar mensen bij Sanelisiwe Siyotula aan tafel snel hun telefoon. Ze hebben de rekenmachine daarop nodig om de kosten eerlijk over de acht aanwezigen te verdelen. In veel andere Afrikaanse landen zouden zij de telefoons ook gebruiken om hun deel van de rekening te betalen. Maar niet in Zuid-Afrika.

Vooral in Oost-Afrikaanse landen als Kenia en Tanzania hebben telecomproviders de afgelopen jaren uitgebreide en vernuftige betalingssystemen opgezet via hun netwerken voor mobiele telefonie. M-Pesa is het bekendste voorbeeld. De lof voor die innovatie is groot, want mobiele betalingssystemen bieden armere Afrikanen die geen bankrekening bezitten en altijd buiten het financiële systeem hebben gestaan, opeens de mogelijkheid simpel via hun mobieltje te betalen, te sparen en zelfs leningen af te sluiten.

Mobiel betalen heet daarom wel dé economische revolutie in Afrika te zijn. Maar in het Zuid-Afrikaanse restaurant Che betaalt iedereen nog ouderwets met cash of pinpas.

Siyotula, adviseur duurzame ontwikkeling bij de grote Zuid-Afrikaanse financiële instelling Momentum, heeft wel een idee waarom mobiel betalen niet aanslaat in haar land. "In Zuid-Afrika bestond voor de komst van M-Pesa al een uitgebreid systeem van geldverzending via supermarkten", legt ze uit. "Iemand stort geld bij de ene vestiging, een vriend of familielid neemt dat bedrag bij een andere vestiging op. Zuid-Afrikanen lijken dit makkelijker te vinden dan een geavanceerd mobiel betalingssysteem. En supermarkten boezemen, als bekende merken, ook meer vertrouwen in."

Toch blijft het falen van M-Pesa - in 2007 in Oost-Afrika gelanceerd en in 2010 door telecomprovider Vodacom in Zuid-Afrika geïntroduceerd - opvallend gezien het succes elders op het continent. In Kenia voltrok in 2014 maar liefst 67 procent van alle geregistreerde financiële transacties zich via de telefoon. Meer dan de helft van alle Keniaanse volwassenen gebruikt M-Pesa. In Zuid-Afrika doen slechts 76.000 mensen dat. Terwijl de doelstelling aanvankelijk 10 miljoen Zuid-Afrikaanse gebruikers was.

Ook analist Genna Robb van denktank DNA Economics meent dat de Zuid-Afrikaanse markt weinig ruimte laat voor de introductie van mobiel betalen. Behalve het al bestaande 'supermarktsysteem' is de bankensector van het relatief rijke Zuid-Afrika beter ontwikkeld dan dat in Kenia of Tanzania. Ruim zeventig procent van alle Zuid-Afrikanen heeft toegang tot een bankrekening, terwijl mobiel betalen vooral een uitkomst is voor wie geen bankrekening heeft.

Robb voegt eraan toe dat ook de strenge regelgeving in Zuid-Afrika meespeelt. Telecomproviders die mobiele betalingssystemen aanbieden, vallen er direct onder de bankenwetgeving, met alle kostbare en ingewikkelde eisen en voorwaarden van dien. "In veel andere landen worden aparte, minder strikte financiële regels opgesteld, specifiek afgestemd op mobiele betalingssystemen."

Siyotula vermoedt ook culturele en demografische obstakels. "Zuid-Afrikanen lijken gemiddeld genomen minder gevoel voor techniek te hebben dan Kenianen", zegt ze in restaurant Che. "Er bestaat in Zuid-Afrika, zeker op het platteland, nog het idee dat een telefoon slechts bedoeld is om mee te bellen." Het idee van een telefoon als instrument om te sparen, schoolgeld te betalen, beltegoed te kopen, elektriciteitsrekeningen te voldoen en salaris te innen, staat ver van veel mensen af.

En omdat jongeren in Zuid-Afrika nog massaler naar de stad trekken dan in de meeste andere Afrikaanse landen, blijven op het platteland vooral ouderen achter. Siyotula: "Waar mobiel betalen de grootste impact kan hebben, zijn dus minder jongeren over dan in bijvoorbeeld Kenia. Te weinig wellicht om de ouderen uit te leggen hoe zo'n nieuw mobiel betalingssysteem precies werkt."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden