Betaald voetbal, ja, door óns

geldstromen in het voetbal | Hun spelers rijden stuk voor stuk in prachtige auto's, maar als de clubs de salarissen niet meer kunnen betalen, vallen ze terug op de gemeenten. In vijf jaar tijd reserveerden die 230 miljoen euro aan gemeenschapsgeld.

Op 16 mei 2010 speelt Willem II in de nacompetitie tegen Go Ahead Eagles. Inzet: een plek in de eredivisie voor volgend seizoen. De Eagles uit Deventer hebben de eerste wedstrijd met 1-0 gewonnen. In de return staat de club uit Tilburg met 1-0 voor. Het wordt verlenging. Willem II scoort nog twee keer en wint de wedstrijd. Geen promotie voor Go Ahead Eagles, Willem II blijft in de eredivisie.

Een dag later klopt Willem II aan bij de gemeente. De gemeente Tilburg had een maand eerder de huur voor het stadion al verlaagd. Nu wil Willem II ook de 'te veel betaalde huur' van de afgelopen jaren terug. 'Anders kunnen we salarissen en belastingen niet meer betalen', zegt de clubmanager dreigend op de nieuwssite Nu.nl.

Thuis in Hoorn leest gepensioneerd VWS-ambtenaar Loek Jorritsma het nieuwsbericht, en begint een reeks boze brieven te tikken aan de Europese Commissie. Willem II is zijn zoveelste voorbeeld van een voetbalclub die er een 'financiële puinhoop' van maakt, en vervolgens gered wordt door de gemeente. Aan die in zijn ogen ongeoorloofde staatssteun wil Jorritsma nu eindelijk eens een eind maken.

Zo'n beetje alle gemeenten met een betaald voetbalclub hebben de afgelopen vijf jaar steun gegeven aan het profvoetbal, blijkt uit onderzoek van Investico, het platform voor onderzoeksjournalistiek. Via leningen, garantstellingen, huurverlagingen, grond-, vastgoed- en aandelentransacties geven ze tussen 2011 en nu in totaal voor zo'n 230 miljoen euro steun.

Vijf jaar geleden deed Investico hetzelfde onderzoek al eens, toen over een langere periode. Destijds bleken gemeenten tussen 1996 en 2010 voor 610 miljoen euro betaald voetbalclubs te hebben gesteund. De inspanningen van ambtenaar Loek Jorritsma lijken dus weinig effect te hebben.

In een café op station Amsterdam CS vertelt Jorritsma wat hem zo boos maakt. Nog steeds. Hij legt een dikke stapel rapporten op tafel, uit de jaren zeventig en tachtig. Zijn hele carrière als ambtenaar op het ministerie van VWS heeft Jorritsma zich beziggehouden met wetgeving op het gebied van sport. Maar geen minister die ooit specifieke sportwetgeving invoerde.

Als dat nou wel was gebeurd, zegt Jorritsma, waren er heel andere financieringsmodellen in het voetbal ontstaan. "Nu kan Willem II blijkbaar te veel geld uitgeven aan spelers, daardoor ten koste van Go Ahead in de eredivisie blijven, en vervolgens de hand ophouden bij gemeente. Dat knaagt."

Aanvankelijk ging de Europese Commissie in volle vaart aan de slag met Jorritsma's klachten. In 2011 kwam er een vooronderzoek. Niet alleen naar Willem II, ook gemeentelijke steun aan MVV, FC Den Bosch, Vitesse en NEC werd onder het vergrootglas gelegd. De grootste zaak betrof PSV, dat in 2011 de grond onder het stadion en het trainingscomplex verkocht aan de gemeente Eindhoven voor 48 miljoen euro - en nog dezelfde avond bekendmaakte voor 18 miljoen nieuwe spelers te gaan kopen.

In 2013 kwam de commissie met een vernietigende tussenconclusie: Eindhoven had PSV bevoordeeld, de prijs die de stad betaalde voor de grond was niet 'marktconform'. Daarmee was sprake van staatssteun, luidde het oordeel uit Brussel. Of er een goede rechtvaardiging was voor die steun, vond de commissie twijfelachtig. Het wachten is nog altijd op een definitief oordeel. Dat kan elk moment komen.

Toch veranderde er wel iets. Enkele gemeenten besloten de banden rigoureus door te snijden. Arnhem heeft sinds Vitesse in handen is van private eigenaars uit achtereenvolgens Georgië en Rusland geen cent meer in de club gestoken. Na een peperdure ontvlechting kreeg De Graafschap afgelopen vijf jaar geen geld meer uit het stadhuis van Doetinchem.

Maar vaker bleef de wederzijdse financiële wurggreep tussen club en gemeente intact. In veel gevallen is de gemeente eigenaar van het stadion. Dat geeft voetbalclubs een machtig drukmiddel: 'Als wij geen financiële steun krijgen, gaan we failliet, en blijft de gemeente zitten met een waardeloos stadion zonder bespeler'. Met dat argument dwongen afgelopen vijf jaar onder meer NAC, RKC en Roda JC een huurverlaging af. ADO, MVV en FC Volendam lieten de gemeente opdraaien voor investeringen in het stadion of het trainingscomplex. En onder meer AZ, Go Ahead Eagles en FC Twente konden relatief goedkoop geld lenen bij de overheid. En de Europese staatssteunregels? Steunmaatregelen worden zelden aangemeld bij de Europese Commissie. En in veel gevallen worden constructies wel erg ingewikkeld gemaakt.

FC Groningen

Achter de glazen pui van de ontvangstruimte van Euroborg in Groningen, loopt Hans Nijland zelfverzekerd de bestuurskamer binnen. De directeur van FC Groningen is een tevreden man. Zijn club gaat het financieel voor de wind, mede dankzij een recente financiële injectie van de gemeente. Bovendien kan zijn club binnenkort gebruikmaken van een state of the art 'Topsport Zorgcentrum' bij het ook al nieuwe en mede door de gemeente gefinancierde trainingscomplex.

Tot vorig jaar had Nijland meer financiële sores. "We hadden vanuit het verleden nog dure leningen lopen. Dat was een spelersinvesteringsfonds van ruim acht miljoen. Daar konden particulieren in investeren vanaf 50.000 euro. Wij betaalden daarvoor een vaste rente. Daarbovenop deelden de investeerders in de winst bij de verkoop van een speler." De dure lening herfinancieren bij een bank was geen optie. "Geen enkele voetbalclub is welkom bij een bank." En dus bleef de gemeente over als reddingsboei.

Op het stadhuis wilden ze wel meedenken over hulp aan FC Groningen. De gemeente is eigenaar van stadion Euroborg. 'Daarom hebben we zelf ook financieel belang bij een gezonde huurder', redeneert het college van b. en w. in de raadstukken uit dat jaar. Om FC Groningen te helpen wordt een ingewikkelde constructie opgetuigd.

De gemeente heeft alle aandelen in Euroborg N.V. Bij de bouw van het stadion is afgesproken dat de gemeente, als eigenaar van het stadion, jaarlijks 315.000 euro zal overmaken naar Euroborg voor het onderhoud. Dat doet de gemeente omdat de binnenring van het stadion openbaar gebied is, waar iedere Groninger die dat wil een rondje kan lopen.

Vorig jaar werd besloten om die jaarlijkse drie ton onderhoudsgeld in één klap over te maken voor de komende twintig jaar: 5,7 miljoen ineens. Dat geld leent Euroborg N.V. vervolgens uit aan FC Groningen, dat er die rottige, dure spelersfondsen mee kan afkopen. Met de rente die FC Groningen betaalt aan Euroborg N.V., kan het stadion alsnog onderhouden worden.

Een slimme deal, vindt het stadsbestuur. Want het kost de gemeente niets. Die 5,7 miljoen had anders toch ook betaald moeten worden aan Euroborg. En van staatssteun is geen sprake, want de lening wordt netjes terugbetaald. Maar in de gemeenteraad leidde de transactie tot felle discussies. Wat als FC Groningen degradeert, of in financiële problemen komt? Wie betaalt dan het onderhoud van het stadion? De gemeente neemt wel degelijk een risico met die 5,7 miljoen, zegt ChristenUnie-raadslid Inge Jongman, die zich bij supporters niet populair maakte door de club 'Rupsje Nooitgenoeg' te noemen.

Jongman voelde zich gechanteerd, omdat de lening aan FC Groningen gekoppeld werd aan een ander prestigieus project: het Topsport Zorgcentrum. Een chique benaming voor wat in feite het fonkelnieuwe trainingscomplex van FC Groningen is. De door de gemeente aangelegde en betaalde voetbalvelden met allerlei hightech-meetapparatuur liggen er al.

Euroborg N.V. investeert er 4,96 miljoen in met een lening van de gemeente. FC Groningen betaalt zelf ook mee. Althans, de club krijgt 700.000 euro subsidie van de provincie, heeft sponsors gevonden die een duit in het zakje doen, en gebruikt er de nieuwe lening voor, van de gemeente via Euroborg. "Ze steken er dus geen eigen geld in, alleen geld dat ze van anderen hebben gekregen", zegt CDA-raadslid René Bolle. Vandaar de chantage in de gemeenteraad. "De wethouder waarschuwde dat zonder die 5,7 miljoen lening via Euroborg aan FC Groningen, het Topsport Zorgcomplex ook niet door zou gaan."

Twijfels

Past de in Groningen bedachte constructie binnen de Europese staatssteunregels? Nee, zegt jurist Maarten Aalbers die op de Europese staatssteunregels promoveert. Als hij de raadsstukken uit Groningen krijgt voorgelegd, rijst meteen twijfel. "Gewoon maar een N.V. Stadion ertussen schuiven en zeggen dat geen sprake is van staatssteun, dat kan niet. De gemeente is 100 procent aandeelhouder in Euroborg N.V. Het stadion ís dus de gemeente. Met het vooruitbetalen van het onderhoudsgeld via het stadion betaalt de gemeente in feite de dure leningen af waar FC Groningen aan vastzit. Daarmee brengt FC Groningen de kosten omlaag, en draagt de gemeente direct bij aan de clubexploitatie."

Dat Nederlandse gemeenten ingewikkelde constructies optuigen om betaald voetbalclubs te steunen, is eigenlijk lang niet altijd nodig, zegt Aalbers. Er zijn vrijstellingen voor specifieke doelen: tot 15 miljoen euro voor investeringen in stadions, en tot 2 miljoen per jaar voor exploitatiesteun aan voetbalclubs. Maar daar moeten de clubs dan wel een oordeel over vragen aan Brussel. "Dat doen ze meestal niet. Ze willen geen slapende honden wakker maken." Ook de gemeente Groningen meldde de lening van 5,7 miljoen euro via Euroborg niet aan. De provincie Groningen deed dat wel met de 700.000 euro subsidie voor het Topsport Zorgcentrum.

Loek Jorritsma, de gepensioneerde VWS-ambtenaar die de staatssteunkwestie aanzwengelde, diende in mei 2014 opnieuw een klacht in. Ditmaal over staatssteun aan Roda JC, dat een jaar eerder een forse huurverlaging kreeg van de gemeente Kerkrade, de eigenaar van het stadion. Tevergeefs. De Europese regels zijn gewijzigd, en sinds 2013 kunnen alleen nog 'belanghebbende partijen' een klacht indienen.

Toch heeft de commissie een klein vooronderzoek naar Roda gedaan. De bijstelling van de huur voor het stadion van 1,1 miljoen naar 800.000 euro per jaar, is niet a priori een geval van staatssteun, luidt het oordeel. Was de commissie iets dieper in de materie gedoken, dan was ze wellicht tot andere conclusies gekomen. Want Kerkrade verlaagde niet alleen de huur, in 2005 gaf de gemeente een garantstelling voor de hypotheek op het stadion. In 2011 werd die garantstelling aangesproken door Deutsche Bank, omdat Roda rente en aflossing niet op tijd betaalde. De gemeente Kerkrade moest ruim elf miljoen aflossen.

Horendol

De laatste steunmaatregel aan Roda was vorig jaar. Een huurachterstand van 1,1 miljoen werd weggestreept tegen een onduidelijke vordering die Roda JC nog op het stadion zou hebben. Marianne Laumann, gemeenteraadslid namens de SP, wordt er horendol van. Haar partij bestookt b. en w. met kritische vragen over de relaties met Roda JC. "Het gemiddelde inkomen in Kerkrade is een van de laagste van Nederland. Het valt niet uit te leggen dat we als gemeente belastinggeld gebruiken om een voetbalclub te helpen waar torenhoge salarissen worden betaald."

Dat de gemeente een huurachterstand wegstreepte tegen een niet opeisbare vordering, was volgens wethouder Dion Schneider van die gemeente uiteindelijk een gunstige deal. "We hebben daar de eis aan gekoppeld dat de tv-gelden die Roda ontvangt voortaan rechtstreeks naar de gemeente gaan. En de eis dat Roda het negatieve eigen vermogen zou zuiveren. Dat is gebeurd doordat een investeerder (miljonair Frits Schrouff, red.) de aandelen Roda JC heeft overgenomen. Uiteindelijk loopt de gemeente nu minder risico. En de voetbalclub ook." Ook Kerkrade meldde, in elk geval de laatste transactie, niet aan Brussel.

Sinds de wijziging van de Europese regels kunnen gewone burgers als Loek Jorritsma daar geen klacht meer over indienen. De kans dat 'belanghebbende partijen' als andere voetbalclubs een klacht indienen, lijkt nihil. "Als Roda JC een slimme deal weet te sluiten met de gemeente, ga ik daar niet over klagen", zegt Hans Nijland, directeur van FC Groningen. "Dan zeg ik: Gefeliciteerd, goed gedaan!"

Dit artikel werd mede mogelijk gemaakt door het Fonds Bijzondere Journalistieke projecten. www.fondsbjp.nl

Bekijk voor alle steunmaatregelen aan voetbalclubs de interactieve kaart op www.platform-investico.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden