Bestuurder tegen wil en dank

Een vroom en beminnelijk man, maar geen krachtig bestuurder en zeker geen vechter. Profiel van een open kerkleider die gehoorzaamheid aan paus en curie koppelde aan pastorale bewogenheid. Dat resulteerde bij bisschop Möller soms in een wat wonderlijke spagaat.

Hij gold als de beminnelijkheid in eigen persoon, maar niet als een krachtig bestuurder. En dat wist hij. Niet voor niets luidde de wapenspreuk die hij na zijn bisschopsbenoeming koos, 'Pax et bonum', door hem zelf vertaald met Vrede en vreugde. Nee, de gisteren overleden bisschop Johann Bernard Wilhelm Maria Möller was geen vechter. Daar leende zijn fysieke noch psychische constitutie zich voor. Het leidde soms tot irritaties en het verwijt van geen vlees en geen vis.

Temidden van alle polarisatie die de rk kerkprovincie in de jaren zeventig en tachtig teisterde, was de serene, beminnelijke Groningse bisschop meer aan de zijlijn dan in het centrum te vinden. In de relatieve luwte van zijn kleine Groningse diocees voelde Möller zich het beste thuis. Daar creëerde hij een sfeer waarbij zijn deur naar alle kanten openstond en waar niemand werd verketterd. En dat was in die tijden al heel wat.

Met de collega's Ernst (Breda) en Lescrauwaet (hulpbisschop van Haarlem) vormde hij jarenlang het intellectuele hart van de bisschoppenconferentie. Maar anders dan zij genoot hij meer de faam van de wat verstrooide professor die hij ooit was, dan van de doener die hij tegen wil en dank al die tijd moest zijn.

Möller had er dan ook erg mee geworsteld toen de nuntius hem in 1969 liet weten dat paus Paulus VI hem voor het bisschopsambt had uitgekozen. ,,Ik vond'', bekende hij later, ,,dat ik een mooi leven had (rector van de Katholieke Theologische hogeschool in Utrecht). Waarom zou ik me al die soesa aanhalen''. De door hem zeer bewonderde kardinaal Alfrink trok hem uiteindelijk over de streep om de ,,dubbelzinnige eer'' (Möller) te aanvaarden. ,,Hij zei tegen me: 'Je moet het maar doen'. En dat deed ik toen.''

In de eerste jaren daarna verzuchtte de oud-hoogleraar in de filosofie regelmatig tegenover intimi: ,,Had ik het maar niet gedaan''. In een interview met Vrij Nederland gaf hij een kwart eeuw later openlijk toe: ,,Ik herinner me dat die eerste tijd vreselijk moeilijk voor me was, ik moest gewoon leren bisschop, en met name bestuurder, te zijn''. Helemaal is hem dat nooit gelukt, al leerde hij wel steeds beter zijn woorden met zorg te kiezen.

Sommigen waren geneigd dat laatste te betreuren. De man die na zijn aantreden liet noteren dat ,,niets absoluut is, ook het huwelijk niet'' en vond dat de rk kerk wat aan het celibaatsprobleem moest doen en zich meer aan de wensen van vrouwen gelegen moest laten liggen, viel na enige tijd niet meer op geruchtmakende uitspraken te betrappen. Naar hoofd en hart geen conservatief boog hij op beslissende momenten het hoofd als paus en curie hem dat vanuit Rome bevalen. Dat noodzaakte hem soms tot een wat wonderlijke spagaat.

Echtscheiding, het verplichte priestercelibaat - de bisschop mocht er in de beslotenheid van zijn werkkamer en soms daarbuiten anders over denken, steeds conformeerde hij zich aan het kerkelijke gezag. ,,De paus wil daarvan niet weten. Daar heb ik vrede mee''. Om vervolgens tegenover Trouw te betreuren dat ,,de rk kerk bij velen zo'n slecht imago heeft''.

Wat hem niet verhinderde homopastores, die pleitten voor een minder negatieve houding van hun kerk tegenover de homoseksuele medemens, nul op het rekest te geven. Net als feministen die hem vroegen in Rome voor de vrouw-in-het-ambt te pleiten. Voor veel had hij sympathie, maar slechts voor weinig was hij bereid publiekelijk zijn nek uit te steken.

Dat ondervond ook de Acht-meibeweging, waarvan hij in 1996 de jaarlijkse manifestatie bezocht. Men hoorde hem daar zeggen dat de AMB bestaat uit ,,pastores, religieuzen en leken die heel wat betekenen in de parochies en die heel veel werk doen voor de kerk op aller gebied''. Maar toen de meerderheid van zijn colega's twee jaar later besloot het overleg met de beweging af te breken legde hij zich zonder morren neer bij deze beslissing. Het verhindert AMB niet om de bisschop postuum een 'bruggenbouwer' te noemen. En ook dat is kenmerkend, want ruzie kreeg je met deze milde clericaal niet snel.

De man die reeds op zijn zesde wist dat hij priester wilde worden, kwam in zijn trouw aan het pauselijk gezag tot uitspraken die men niet van hem zou verwachten. Zoals de constatering dat het toedienen van pijnstillers en het opzettelijk nalaten van noodzakelijke behandelingen om iemands dood te bespoedigen in Nederland strafbaar diende te blijven. Waar dan weer tegenover stond dat hij nadrukkelijk niet de staf wenste te breken over mensen die er op dit punt andere opvattingen op nahielden dan hij. Als het maar even kon (en Rome toestond) was hij de man van de dialoog.

Hij was naar eigen zeggen geen moralist. ,,Zelf ben ik geneigd zo weinig mogelijk over morele geboden te praten en te preken'' meldde hij Trouw. En toen zijn Limburgse collega Gijssen gescheiden gelovigen die zonder toestemming van het Vaticaan waren hertrouwd, de toegang tot de communie weigerde, liet Möller weten dit voorbeeld in zijn bisdom niet te zullen volgen.

Hij kon zich naar eigen zeggen ook geen overdreven moralisme permitteren, want als leider van het kleinste diocees in het land ,,moet ik de hele dag omgaan met mensen die anders denken''. Hoe die andersdenkenden aankeken tegen uitspraken als ,,de normen van de kerk gelden voor altijd en voor de hele wereld'' vermeldde hij er niet bij.

In de betrekkelijke beslotenheid van het Groningse werd Möller, door de nood gedwongen, ook de man van het experiment die al volop pastoraal werk(st)ers aanstelde en vieringen zonder priesters introduceerde op een moment dat dit in sommige andere vaderlandse bisdommen nog bijna een taboe was. Het is niet te hopen dat het noorden hem bitter zal gaan missen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden